بررسی کلام مرحوم محقق اصفهانی در حدیث اطلاق

در حدیث شریف «کلّ شئ مطلق حتّی یرد فیه نهیٌ»، به کلام مرحوم محقق اصفهانی(اعلی الله مقامه الشریف) رسیدیم؛ بحمدالله مقداری که آقایان نوشته بودند و به من ارائه دادند، انصافاً دیدم بیش از حدی بود که من انتظار داشتم؛ چون عبارات مرحوم اصفهانی عبارات مشکلی است و آقایان با حوصله و دقت کلام ایشان را تلخیص کردند؛ اگر بعضی از آقایان هم خلاصه‌شان را ندادند، آنها هم لطف کنند که اینها هم دیده بشود؛ و من نتیجه‌اش را ان شاء الله فردا یا پس‌فردا خدمت آقایان عرض می‌کنم. اما مرحوم اصفهانی بعد از اینکه می‌فرمایند: مرحوم آخوند کلمه «یرد» و ورود در این روایت را به معنای صدور قرار داده است، می‌فرمایند ما نمی‌توانیم ورود در روایت را به معنای صدور قرار بدهیم.

انواع اباحه در کلام مرحوم اصفهانی

بیان احتمالات موجود در «حتی»

می‌آئیم سراغ کلمه‌ی «حتی»؛ مرحوم اصفهانی می‌گوید در «حتی» سه احتمال است: احتمال اول این است که غایت باشد. احتمال دوم این است که معرّف باشد و احتمال سوم این است که شرط و قید باشد. «کلّ شئٍ مطلق حتّی یرد فیه نهیٌ»، اگر "حتّی" را غایت گرفتیم، معنایش این است که این اباحه و اطلاق تا زمانی است که از طرف شارع نهی وارد شود. اما اگر آن را معرّف گرفتیم، معنایش این است که می‌آید در دایره ی موضوع؛ یعنی هر چیزی که نهی‌ای از طرف شارع ندارد، مباح است. «کلّ شیٍ مطلق حتّی یرد فیه نهیٌ»، یعنی «کلّ شیئ لا یرد فیه نهیٌ مطلقٌ». و اگر آن را شرط گرفتیم، یعنی بگوئیم کلّ شئٍ که لا یردُ فیه نهیٌ به عنوان قید باشد، به این بیان که عدم هر ضدی قید برای ضد دیگر است، در جای خودش ثابت شده است که بین متضادّین بگوئیم عدم هر ضدی قید برای ضد دیگر است؛ روی این مبنا، که باز اینها را توضیح می‌دهیم.

مراد از نهی در روایت

توضیح قسمت اوّل کلام مرحوم اصفهانی در مورد این که «یرد» به معناى صدور باشد

بیان یک اشکال و جواب آن

اینجا یک اشکالی را مطرح می‌کنند و جواب می‌دهند. مستشکل می‌گوید جناب اصفهانی چه اشکال دارد که این لا اقتضاییّت من حیث الذات باشد؟ یعنی من جهة ذاته لا اقتضاست، اما چه اشکال دارد که اگر عنوان دیگری عارض این بشود به جهت آن عنوان، اقتضای حرمت پیدا شود؟ مستشکل مثال می‌زند به این که آب خودش اقتضای حرمت ندارد، و مباح است بالاباحة الواقعیة، همین آب اگر معروض عنوان غصب قرار گرفت و شد ماء مغصوب، حرام می‌شود. در الماء المغصوب حرمت را از کجا آوردید؟ می‌گویید عنوانی عارض شد، و حرمت آمد؛ در همین جا هم این را بگوئیم که کل شئٍ مطلق ـ(چون بنا شد مطلق را اول اباحه‌ی واقعیه معنا کنیم)ـ هر شیئی اباحه‌ی واقعیه دارد یعنی لا اقتضاست بالنظر إلی ذاته، اما منافات ندارد عنوانی بر این شئ وارد شود و به جهت آن عنوان، نهی و حرمت برایش بیاید؟