بحث در اين بود كه حديث «الناس في سعة ما لا يعلمون» آيا بر اصالت الحل يا اصالت البرائه دلالت دارد يا خير؟ عرض كرديم مجموعاً دو نظريه وجود دارد. برخي تصريح كردند كه ما بايد در اينجا بين اين كه «ما» موصوله باشد يا مصدريه‌ي زمانيه فرق بگذاريم؛ ولي برخي قائلند بين اينكه اين «ما» موصوله باشد يا زمانيه، فرقي نيست. از عبارت مرحوم آخوند در كفايه چنين مطلبي استفاده مي‌شود؛ ولو ايشان به فرق بين موصوله بودن و زمانيه بودن اشاره‌اي نكرده، اما از ظاهر عبارتشان استفاده مي‌شود فرقي بين اينها نيست. اينجا به كلام مرحوم آخوند اشاره‌اي مي‌كنيم و اين را كه تكميل كرديم، وارد كلام مرحوم شهيد صدر(رضوان الله عليه) مي‌شويم.

نظر مرحوم آخوند در مورد حديث سعه

مرحوم آخوند در كفايه مي‌فرمايد «الناس في سعة ما لا يعلمون» دلالت بر اصالت البرائه دارد در شبهات حكميه و موضوعيه، و بر مدّعا دلالت دارد؛ و اگر ادله‌ي وجوب احتياط تام باشد، آن ادله‌ي با اين حديث تعارض مي‌كند و بايد سراغ قواعد باب تعارض برويم. آن وقت اشكالي را مطرح کرده و از آن جواب مي‌دهند مبني بر آنكه در حديث دارد «لا يعلمون»؛ آيا نتيجه ادله‌ي وجوب احتياط علم به وجوب احتياط نيست؟ اگر گفتيم ادله‌ي وجوب احتياط تمام است، نتيجه‌اش اين است كه علم پيدا مي‌كنيم به وجوب احتياط؛ و در نتيجه مسئله از باب تعارض خارج مي‌شود. بلكه ادله‌ي وجوب احتياط بر حديث سعه ورود پيدا مي‌كند. حديث سعه مي‌گويد «الناس في سعة ما لا يعلمون»، موضوع حديث سعه عدم العلم است؛ ادله‌ي وجوب احتياط براي ما علم به وجوب احتياط مي‌آورد؛ پس، ادله‌ي وجوب احتياط بر حديث سعه ورود دارد، و مسئله‌ي تعارض وجود ندارد.

اشکال مرحوم امام خمينی به مرحوم آخوند

اين فرمايش مرحوم آخوند مورد اشكال قرار گرفته، از جمله كساني كه اشكال كردند امام(رضوان الله عليه) است. مي‌فرمايد: ادله‌ي وجوب احتياط را چه وجوب طريقي بدانيم و چه وجوب نفسي، از راه ادله‌ي وجوب احتياط علم به واقع پيدا نمي‌كنيم. ادله‌ي احتياط شما را مجبور مي‌كند به اين كه احتياط كنيد؛ اما علم به واقع پيدا نمي‌كنيد. لذا، اصرار امام بر اين است كه ادله‌ي وجوب احتياط اگر تمام باشد، نهايتش اين است كه با حديث سعه تعارض مي‌كند. حديث سعه مي‌گويد «الناس في سعة ما لا يعلمون»؛ جايي كه براي شما علم نيست، سعه وجود دارد. ادله‌ي وجوب احتياط هم مي‌گويد در جايي كه علم نيست، ضيق و احتياط وجود دارد. بين ادله‌ي احتياط و حديث سعه تعارض است، خواه وجوب احتياط را وجوب احتياط طريقي بگيريم يا وجوب نفسي بگيريم.

دفاع از نظر مرحوم آخوند و نقد آن

کلام مرحوم شهيد صدر در حديث سعه

مرحوم آقاي صدر(قدس) مي‌فرمايد: به نظر ما، مسئله برائت شرعي و عدم برائت شرعي ارتباطي به موصوله بودن و زماني بودن ندارد؛ بلكه ملاك چيز ديگري است. مي‌فرمايند: محور اين است كه كلمه‌ي «ما» در «ما لا يعلمون» را به مورد تفسير كنيم يا سبب؟ اگر «ما» را به مورد تفسير كنيم، حديث از ادله‌ي برائت مي‌شود؛ و اگر آن را به سبب تفسير كنيم، حديث ارتباطي به برائت ندارد. توضيح مطلب اين است که مي‌فرمايد: «الناس في سعة ما لا يعلمون» هم روي فرض موصوله بودن و هم روي فرض زماني بودن، بايد بيائيم مورد و سبب را در اينجا توضيح دهيم. اگر «ما» موصوله باشد و بخواهيم آن را به عنوان المورد اينجا معنا كنيم، مي‌شود «الناس في سعةٍ في موردٍ لا يعلم» يعني مردم در موردي كه نمي‌دانند، در همان مورد، در سعه هستند؛ يعني نسبت به همان مورد ضيقي وجود ندارد. سپس، مي‌فرمايند: اگر دليل وجوب احتياط، احتياط را اثبات كرد و آن ادله تام بود، ضيق را در همين مورد جهل اثبات مي‌كند و با حديث تعارض پيدا مي‌كند؛ اين مي‌گويد در مورد جهل سعه است و ادله احتياط مي‌گويد در مورد جهل ضيق است. اين، بنا بر اين كه به عنوان مورد باشد.