فرمایش مرحوم شیخ انصاری(ره)

نقد سید(ره) بر کلام شیخ(ره)

جواب استاد از اشکال مرحوم سید(ره)

ما آنجا نوشته‌ايم كه مراد از «مدلول كلام»، «ما أوجده الكلام» است، يعني همان «إنشاء ما أوجده الكلام»، همان إنشا است. بعبارة أخري؛ كلمه «مدلول» معمولا بمعناي «معنا» مي‌آيد. همين كه در ابتدا به ذهن شما هم آمد. معناي «كلام» بقول سيد(ره)، همان «منشأ» مي‌شود، نه مدلول كلام يعني «الموجود بالكلام»، «ما أوجده الكلام»، همان انشا است. لذا به نظر ما هم عبارت قاصر نيست. مراد از کلام در اينجا اين است –که باز بعبارة أخري اين را نوشته‌ام- يعني «كلي كلام». شما وقتي مي‌گوييد مدلول كلام، يعني معناي كلام، يعني كلام خاص، كلام خاصي است، الفاظ خاصي است. اما اينجا شيخ(ره) كه مي‌گويد مدلول كلام، كلام خاص مرادش نيست، «ما أوجده الكلام» يعني كلي كلام، هر چيزي كه كلام آن را ايجاد مي‌كند. حالا اين نكته‌اي بود در مورد عبارت شيخ(ره) كه مي‌خواستيم عرض كنيم. بحث ما در ادامه‌ی اشكالات امام(ره) است، و هنوز در اشكال اول هستيم و وارد اشكالات ديگر نشده‌ایم.

فرمایش محقق اصفهانی(ره)

محقّق اصفهاني(ره) در حاشيه مكاسب كلام مفصلي دارد -دقت بفرماييد که نكات مختلف و متعددي در كلام ایشان هست- که مناسب است اين كلام ايشان در اينجا ذكر شود و از كلام ايشان هم استفاده مي‌شود که ايشان هم می‌خواهد عبارت شيخ(ره) را بر همين حمل كند كه مراد از «مدلول كلام»، همين «انشاء» است. چرا تعليق در خود انشاء محال است؟ محقق اصفهاني(ره) در جلد1، ص286، اولين نكته‌ای که می‌فرماید همان است كه ديروز اشاره كرديم، ايشان مي‌فرمايند «إنشاء، ايجاد المعني باللفظ است». يعني مي‌فرمايد يكي از وجوه استعمال، اين است كه شما يك معنايی را با لفظ ايجاد كنيد. شما وقتي يك لفظي را مي‌گوييد و يك معنایي را با آن ايجاد مي‌كنيد، مي‌گوييد اين معنا، بالعرض موجود شد، أما لفظ، بالذات موجود است. معنا به بركت لفظ موجود مي‌شود. اینجا مي‌خواهيم بگوييم در وجودات خارجي و ذهني، لفظ نمی‌تواند منشأ وجود باشد. با لفظ، يك وجود خارجي ايجاد نمي‌شود، با لفظ، يك وجود ذهني ايجاد نمي‌شود. به اصطلاح خود اين فلاسفه که مي‌گويند لفظ از مبادي و از اجزاء علت وجود خارجي و يا وجود ذهني نيست. وقتي اينطور شد، اولين نتيجه‌اش اين است كه وجود خارجي، قابل إنشاء نيست. الان ما بگوييم اين زيد كه در عالم خارج است، شما إنشا كن. قابل إنشا نيست. اين زيدی را كه شما در ذهن تصور كرديد، آن را انشا كن. إنشا جايي است كه لفظ بتواند از مبادي او باشد. چه چیزی قابليت انشا دارد؟ «معنا» و بعضي از مفاهيم.