احیاء شب نیمه شعبان، یکی از مظاهر انتظار واقعی؛

يکي از مظاهر انتظار واقعی، إحياء شب نيمه شعبان به عبادت و دعاست؛ زیرا به تعبیر پیامبر اکرم(صلي الله عليه وآله) در این شب:

«لَا یَدْعُو فِیهَا دَاعٍ إِلَّا اسْتُجِیبَ لَهُ وَ لَا سَائِلٌ إِلَّا أُعْطِیَ»^[1]

هر دعایی در آن مستجاب است و به درخواست هر نیازمندی پاسخ داده می‌شود.

طبق این بیان، نمي‌توان به کسی که شب مهم نيمه‌ی شعبان، إحياء ندارد و برای ظهور حضرت مهدی(عجل الله تعالى فرجه الشريف) دعا نمی‌کند، منتظر واقعي اطلاق نمود. چرا که امیر المومنین(عليه السلام) با شگفتی درباره‌ی چنین اشخاصی می‌فرماید:

«يُعْجِبُنِي أَنْ يُفَرِّغَ الرَّجُلُ نَفْسَهُ فِي السَّنَةِ أَرْبَعَ لَيَالٍ ليلة الفطر و ليلة الاضحى و ليلة النصف من شعبان و أول ليلة من رجب»^[2]

در شگفتم از كسي كه چهار شب از سال را به بي‌تفاوتي مي‌گذراند. آن چهار شب عبارتند از: شب عيد فطر، شب عيد قربان، شب نيمه شعبان و اولين شب از ماه رجب.

البته علت و لزوم محافظت بر شب زنده داری شب نیمه شعبان و میزان سنجش قرار گرفتن این امر برای شناخت انتظار واقعی در فرد را

1. بحار الأنوار، علامه مجلسی(رحمه الله)، ج‏۹۵، ص۴۱۳.

2. مصباح ‏المتهجد، شیخ طوسی(رحمه الله)، ص852.

امام صادق(عليه السلام) در کلام گهر بار خویش به نیکی فرموده است، چه این‌که ایشان می‌فرمایند:

«فَإِنَّ الْأَعْمَالَ تُعْرَضُ كُلَّ خَمِيسٍ وَ كُلَّ رَأْسِ شَهْرٍ وَ أَعْمَالَ السَّنَةِ تُعْرَضُ فِي النِّصْفِ مِنْ شَعْبَانَ»^[1]

تمام اعمال [يك هفته] در هر پنج‌شنبه و [تمام اعمال يك ماه] در اول ماه [بعد] و اعمال يك سال در نيمه شعبان [به خدمت ولي عصر آن زمان] عرضه مي‌شود.

و از این جاست که روشن می‌شود انتظار، دارای مراتب مختلف و درجات گوناگونی است که به اعتبار آن‌ها منتظِر ارزش ‌یافته و ارزشیابی می‌شود؛ بر این اساس، اگر کسي بخواهد از درجه بالاي انتظار برخوردار باشد، بايد بر معرفت خود نسبت به خدا و اولیائش افزوده و هر شب را احياء نمايد، چه رسد به شب نيمه‌ی شعبان که در برخی روایات، بعد از شب‌های قدر از با فضیلت‌ترین شب‌ها شمرده شده است. در تایید این سخن امام باقر(عليه السلام) می‌فرمایند:

«هِيَ أَفْضَلُ لَيْلَةٍ بَعْدَ لَيْلَةِ الْقَدْرِ»^[2]

شب نيمه شعبان بعد از شب قدر از ارزشمندترين شبهاست.

1. بحار الأنوار، علامه مجلسی(رحمه الله)، ج84، ص37.

2. مصباح المتهجد، شیخ طوسی(رحمه الله)، ص831.

البته بايد توجه داشت إحياء اين شب ، فقط يک شب زنده‌داري صرف نيست، بلکه این احیاء، مراسمی است برای «زنده دلی» که ابعاد مختلفی داشته و با بعضی ديگر از مراسم‌هاي عبادي همانند اعتکاف فرق دارد. زیرا مسأله‌ی اعتکاف، عمدتاً دارای آثار شخصي بوده و براي نزديک‌تر شدن رابطه‌ی بنده با خداست، اما مسأله احياء شب نيمه‌ی شعبان، افزون بر آثار شخصي، داراي آثار وسیع اجتماعي و سياسي بی‌شماری است که ثمرات آن، متوجه تمام بشریت است.

این بحث را با دو روایت درباره‌ی یکی از اثرات فردی احیای شب نیمه شعبان که همانا زنده‌دلی است و نیز یکی از اثرات اجتماعی احیاء که همانا گشایش رحمت واسعه‌ی الهی و بخشش دسته جمعی است، پایان می دهیم.

رسول خدا(صلي الله عليه وآله) درباره اثر شخصی احیا در این شب فرموده است:

«مَن أحيى لَيلَةَ النِّصفِ مِن شَعبانَ لَم يَمُت قَلبُهُ يَومَ تَموتُ القُلوبُ»^[1]

هر كه شب نيمه شعبان را به عبادت زنده بدارد، قلب او در روزي كه قلبها مي ميرد نخواهد مرد و هيچ‌گاه دل‌مرده نخواهد شد.

1. ثواب الاعمال و عقاب الاعمال، شیخ صدوق(رحمه الله)، ص77.

امام باقر(عليه السلام) نیز درباره آثار اجتماعی احیا در این شب می‌فرمایند:

«فِيهَا يَمْنَحُ‏ اللهُ‏ الْعِبَادَ فَضْلَهُ‏ وَ يَغْفِرُ لَهُمْ‏ بِمَنِّهِ‏ فَاجْتَهِدُوا فِي الْقُرْبَةِ إِلَى اللهِ تَعَالَى فِيهَا فَإِنَّهَا لَيْلَةٌ آلَى اللهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَى نَفْسِهِ لَا يَرُدُّ سَائِلًا فِيهَا مَا لَمْ يَسْأَلِ اللهَ مَعْصِيَةً».^[1]

در این شب خداوند فضلش را بر بندگان ارزانی می‌دارد و به بزرگواری خودش آنها را می‌آمرزد. پس برای نیل به مقام قرب خداوند در این شب بکوشید زیرا خداوند به ذات خود قسم یاد کرده که هیچ در خواست کننده‌ای را در این شب بی‌پاسخ رها نسازد مگر این که خواهش او نافرمانی خدا باشد.

1. الامالى، شیخ طوسى(رحمه الله)، ص297.

برکات و خصوصیات نیمه شعبان

«وَ نُرِيدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الْأَرْضِ وَ نَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَ نَجْعَلَهُمُ الْوارِثِينَ»^[1]

و ما بر آن هستيم که بر مستضعفان روی زمين نعمت دهيم و آنان را پيشوايان سازيم و وارثان گردانيم.

سیره‌ی پیامبر اکرم(صلي الله عليه وآله) و اهل بیت(عليهم السلام) در شب نیمه شعبان؛

از مجموع مطالب پیش گفته روشن شد که مومنان و مسلمانان نباید شب مبارک نیمه شعبان را به غفلت بگذرانند، بلکه باید به احیا و دعا مشغول باشند، همچنانکه سیره‌ی پیامبر اکرم(صلي الله عليه وآله) و اهل بیت مکرمشان(عليهم السلام) چنین بود.

دعای پیامبر اکرم(صلي الله عليه وآله) در شب نیمه‌ی شعبان؛

طبق نقل روایات، دعايی که پيغمبر اکرم(صلي الله عليه وآله) در این شب با خود زمزمه می‌کردند، از این قرار است:

1. سوره‌ مبارکه قصص، آیه شریفه5.

«اللَّهُمَّ اقْسِمْ لَنَا مِنْ خَشْیَتِکَ مَا یَحُولُ بَیْنَنَا وَ بَیْنَ مَعْصِیَتِکَ وَ مِنْ طَاعَتِکَ مَا تُبَلِّغُنَا بِهِ رِضْوَانَکَ وَ مِنَ الْیَقِینِ مَا یَهُونُ عَلَیْنَا بِهِ مُصِیبَاتُ الدُّنْیَا. و أَمْتِعْنَا بِأَسْمَاعِنَا وَ أَبْصَارِنَا وَ قُوَّتِنَا مَا أَحْیَیْتَنَا وَ اجْعَلْهُ الْوَارِثَ مِنَّا وَ اجْعَلْ ثَارَنَا عَلَى مَنْ ظَلَمَنَا وَ انْصُرْنَا عَلَى مَنْ عَادَانَا وَ لَا تَجْعَلْ مُصِیبَتَنَا فِی دِینِنَا وَ لَا تَجْعَلِ الدُّنْیَا أَکْبَرَ هَمِّنَا وَ لَا مَبْلَغَ عِلْمِنَا وَ لَا تُسَلِّطْ عَلَیْنَا مَنْ لَا یَرْحَمُنَا بِرَحْمَتِکَ یَا أَرْحَمَ الرَّاحِمِینَ»^[1].

خدايا بهره‌ی ما كن از ترس خود بدان اندازه كه ميان ما و نافرمانيت حائل شود و از اطاعت خويش بدان مقدار كه ما را به خشنودى و رضوان تو برساند و از يقين بدان حد كه به وسيله آن ناگواري‌هاى دنيا بر ما آسان گردد. [خدايا] ما را به گوشهايمان و ديده‌هایمان و نيرويمان تا زنده‌ايم بهره‌مند ساز و آن را وارث ما گردان و خون ما را به گردن كسى انداز كه بر ما ستم كرده و يارى ده ما را بر كسى كه با ما دشمنى كند و مصيبت ما را در دينمان قرار مده و دنيا را بزرگترين اندوه ما قرار مده و نيز [دنیا را] آخرين حد دانش ما قرار مده و مسلط مكن بر ما كسى را كه بر ما رحم نكند به رحمتت اى مهربانترين مهربانان.

1. مصباح المتهجد و سلاح المتعبد، شیخ طوسی(رحمه الله)، ج2، ص568.

آری يکي از دعاهاي این شب پيامبر اسلام(صلي الله عليه وآله) اين بوده است که خدايا می خواهم که خشيت را در دلم قرار دهی، ترس از خودت را در دل من قرار دهی که بين من و گناهان تو مانع بشود.

حال سؤال این است که چرا برخی از مسلمانان زمانی که با معصيت مواجه می‌شوند، ياد خدا نيستند؟ به عبارت دیگر، چرا برخی از افراد خداي نا کرده وقتی مواجه با معصيت می‌شوند، از ارتکاب معصيت نمي‌ترسند؟ پاسخ این است که خداوند متعال اين خشيت را هنوز به بسیاری از افراد اعطا نکرده است از این رو آن را باید از خدا درخواست نمود. مطابق این تحلیل آن انسانی که موقع مواجهه با معصيت دلش بلرزد و اشکش جاری شود و سرش را پايين بياندازد و شرمسار شود و بر سر خود بزند، بايد بداند که اين خشیت و خوف از خدا، لطفی است که خدای منان به او عطا کرده است و اساسا از این روست که پيغمبر اکرم(صلي الله عليه وآله) می‌فرمايد: خدايا اين خشيت را در این شب، به مسلمانان عطا کن تا وقتی با معصيت و نافرمانی تو مواجه می‌شوند، خوف و خشیت تو بين آن‌ها و معصيت مانع شود و نگذارد تا وارد معصيت الهی شوند.

پیامبر اکرم(صلي الله عليه وآله) در ادامه‌ چند دعای پر مغز دیگر انشاء می‌فرمایند که عبارتند از: خدايا من در این شب از ذات پاک و مقدس تو یک «طاعت مخصوصی» را مسالت می‌نمایم. نه این‌که فقط از تو انجام چند رکعت نماز و روزه را به عنوان

طاعت تو در قيامت بخواهم، بلکه من يک اطاعت مخصوصی را می‌خواهم که هر لحظه، رضايت تو نسبت به من بيشتر شود. من می‌خواهم به مقام رضای تو نائل شوم. خدايا به مسلمانان و مومنان يقينی عطا کن که به واسطه آن، همه‌ی مصيبت‌های دنيا برای آنان آسان شود. زیرا مقام يقين به آسانی نصيب کسی نخواهد شد و بسیاری از انسان‌ها از اين مقام بی‌بهره‌اند. اما با این وجود کسب مقام یقین توسط مسلمانان و مومنان جزو دعاهای و درخواست‌های پيامبر اکرم(صلي الله عليه وآله) در چنين شبی بوده است. خدایا رويت را از ما برمگردان؛ زیرا نظر و عنايت خدا و يک گوشه‌ای از عنايت ذات باریتعالی برای روشن کردن همه‌ی عالم کافی است. بله این دعا از دعاهای اوليای خداست که هميشه می‌گويند خدايا وجهت را به طرف ما قرار بده و از ما روی بر مگردان.

دعای اهل بیت(عليهم السلام) در شب نیمه‌ی شعبان؛

طبق نقل برخی دیگر از روایات، نمازهايی در این شب وارد شده است که ابويحيى صنعانى و سى نفر دیگر از راویانی ‏كه مورد اطمينان و اعتمادند، یکی از آنها را از امام باقر(عليه السلام) و امام صادق(عليه السلام) نقل کرده‌اند كه هرگاه شب‏ نيمه‌ی شعبان فرا رسيد باید چهار ركعت نماز به جای آورده شود، به اين ترتيب كه در هر ركعت سوره‌ی حمد و پس از آن صد مرتبه‏ سوره‌ی توحيد خوانده شود و پس از فراغت از نماز، امامین صادقین(عليهما السلام) این را دعا زمزمه می‌کردند: