سلسله درس‌هايى از قواعد فقه (6)

قاعده‌ قرعه

دروس استاد معظّم و محقّق آية الله‌ حاج شيخ محمّد جواد فاضل لنكرانى دام ظلّه

تقرير و تحقيق: سيدجواد حسينى‌خواه

مركز فقهى ائمّه اطهار عليهم‌السلام

معاونت پژوهش

پـيش‌گفتـار

بسم الله الرحمن الرحيم

منّت خداى عزّوجل را كه چون بر خلقت بنى‌آدم عزم كرد، در آغاز هدايت‌گر شفيقى، چون حضرت آدم عليه‌السلام را آفريد و به نبوت برگزيد تا فتره‌اى در هدايتشان رخ ننمايد و حجّت بر آنان تمام گردد و با نزول كتابى همچو قرآن دين را جاودانه ساخت و با بعثت كامل‌ترين انسان، حضرت ختمى مرتبت، محمد بن عبدالله‌ صلى‌الله‌عليه‌و‌آله سلسله رسالت را به پايان برد و با نصب امير مؤمنان حضرت على بن ابيطالب عليه‌السلام در مقام ولايت و امامت، مسير هدايت را ابتر نگذاشته، نعمت براى امّت تمام و خشنوديش را از دين اظهار نمود و به اميد روزى كه دين حق و پرتو عدل، با ظهور خاتم اوصياء (عجّل الله‌ تعالى فرجه الشريف) بر همه پلشتى‌ها چيره گردد.

«فصلوات الله‌ عليهم أجمعين واللعن على أعدائهم إلى قيام يوم الدين».

به يقين خداوند متعال حكيم على الاطلاق، انسان را بى هدف نيافريده «أَيَحْسَبُ الاْءِنسَانُ أَن يُتْرَكَ سُدًى»^[1] و تكاليفى براى هدايت بشر تا رسيدن به منزل مقصود وضع

1. قيامت: 36.

كرده است و به يقين اين تكاليف بايد تضمين شده و از طرف خالق هستى انشاء و توسط پيامبران معصوم عليهم صلوات الله‌ ابلاغ گردد؛ تا از هر خطايى چه در مرحله صدور و چه در مرحله ابلاغ مصون باشد.

و از سوى ديگر به يقين از مبدأ فياض الهى براى دستگيرى و هدايت بشر، در مقام جعل احكام و ابلاغ آن، هيچ‌گونه بخلى صورت نگرفته و هر فعلى از افعال مكلّفين و هر واقعه‌اى داراى حكمى است.

علمى كه استنباط و بيان اين تكاليف و احكام را بر عهده دارد، علم فقه است. كثرت و تنوّع موضوعات، حوادث واقعه و مسائل مستحدثه به حدّى است كه آن را به دريايى ژرف و بى‌كران تبديل كرده است. با توجه به چنين گستره‌اى، و عدم امكان جعل همه احكام به صورت قضاياى شخصيه براى پوشش تمامى همه افعال مكلّفين نياز به جعل قواعدى كلّى است كه بدان وسيله بتوان به حكم همه مصاديق دست يازيد.

و از قواعدى كه به آن در استنباط تكاليف در موضوعات اعتماد شده و در متون دينى مطرح گرديده، قاعده قرعه است. اين قاعده از ديرباز توجّه فقهاى اسلام و اماميه را به خود جلب كرده است و در كتاب‌هايشان آن را از زواياى مختلف مورد بحث قرار داده‌اند، از جمله:

* خاستگاه اين قاعده كجاست؟

* و آيا در اديان پيشين، سابقه داشته است؟

* آيا دليلى قرآنى مى‌توان بر آن اقامه كرد؟

* گستره اجراى اين قاعده در چه حدّى است و آيا جريان اين قاعده اختصاص به شبهات موضوعى دارد يا اينكه بر طبق شواهدى كه در اين كتاب آمده، فقهاء آن را در

برخى از شبهات حكميه نيز جارى نموده‌اند؟

* آيا اين قاعده جنبه اماريت و كاشفيت دارد و يا حكم اصول عمليه را پيدا مى‌كند؟

از جمله فرهيختگان و اساتيد بزرگوارى كه در سال‌هاى اخير در حوزه علميه اين بحث را فقيهانه و به صورت مستوفى مورد بحث قرار داده‌اند، حضرت آيه‌الله‌ آقاى حاج شيخ محمّد جواد فاضل لنكرانى دامت افاضاته مى‌باشد، كه در درس خارج خود در ماه رمضان 1429 قمرى (1387ش) اين قاعده را تدريس فرموده و به نتايج بديعى دست يافته‌اند.

معظّم‌له اين قاعده را اگرچه در برخى از جهات مطابق با سيره عقلاء دانسته، اما از جهاتى ديگر آن را يك قاعده تعبّدى شرعى مى‌داند.

اين قاعده از ديرباز در اديان سابق وجود داشته و يكى از شواهد بر اين ادّعا، داستان شيرين حضرت زكريا عليه‌السلام است كه خداوند متعال آن را در آيه 44 سوره آل‌عمران بازگو مى‌نمايد. در اين داستان آن حضرت منازعه در كفالت بر حضرت مريم عليهالسلام را با قرعه حل مى‌كند: «وَمَا كُنتَ لَدَيْهِمْ إِذْ يُلْقُونَ أَقْلَـمَهُمْ أَيُّهُمْ يَكْفُلُ مَرْيَمَ وَمَا كُنتَ لَدَيْهِمْ إِذْ يَخْتَصِمُونَ» .

معظّم له به كمك اين آيه و آياتى ديگر قاعده قرعه را مستفاد از قرآن دانسته و گستره اجراى آن را فراتر از آن‌چه فقيهان به آن عمل كرده‌اند، معرّفى نموده است، با شرائطى به اثبات رسانده‌اند كه اين قاعده در مورد شبهات موضوعى مقرون به علم اجمالى نيز جارى است.

ايشان با توجه به برخى از عبارت‌هاى موجود در روايات باب قرعه، هم‌چون «كلّ ما حكم الله‌ به فليس بمخطى‌ء» بر اماره بودن آن استدلال كرده‌اند.

اين مباحث پس از پياده شدن از نوار در مركز فقهى ائمه اطهار عليهم‌السلام كه از بهترين يادگارهاى فقيه راحل مرحوم آيه‌الله‌ العظمى فاضل لنكرانى قدس‌سره است به دست تواناى

برادر ارجمند جناب حجة السلام والمسلمين آقاى سيد جواد حسينى‌خواه دامت تأييداته سپرده شد. ايشان پس از تحقيق و تخريج مصادر، با قلم شيواى خود آن را به رشته تحرير درآورده و آماده طبع ساخته‌اند.

اميدواريم اين اثر مرضى حضرت بقيه‌الله‌ الاعظم حجّة بن الحسن العسكرى عجل الله‌ تعالى فرجه الشريف قرار گرفته و بشارتى براى مؤسس محترم مركز مرحوم آيه‌الله‌ العظمى فاضل لنكرانى قدس‌سره بوده و ذخيره‌اى براى همه عزيزانى باشد كه در به ثمر رسيدن آن تلاش كرده‌اند.

مركز فقهى ائمه اطهار عليهم‌السلام
محمدرضا فاضل كاشانى
20 / 11 / 93

كليّات