گفتار هشتم

برکات و خصوصیات نیمه‌ی شعبان

سخنرانی در مراسم احیاء شب نیمه شعبان، در مسجد مقدس امام حسن عسکری(عليه السلام)

آنچه در گفتار هشتم مطالعه خواهید کرد:

1.شناخت فضائل نیمه شعبان؛

2.سیره پیامبر اکرم و اهل بیت(عليهم السلام) در شب نیمه شعبان؛

3.دعای پیامبر اکرم و اهل بیت(عليهم السلام) در شب نیمه شعبان؛

4.سخن پایانی؛

برکات و خصوصیات نیمه شعبان

(وَ نُرِيدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الْأَرْضِ وَ نَجْعَلَهُمْ أَئِمَّةً وَ نَجْعَلَهُمُ الْوارِثِينَ)^[1]

و ما بر آن هستيم که بر مستضعفان روی زمين نعمت دهيم و آنان را پيشوايان سازيم و وارثان گردانيم.

«السَّلَامُ عَلَيْكَ يَا بَقِيَّةَ اللهِ فِي أَرْضِهِ وَ حُجَّتَهُ عَلَى خَلْقِهِ وَ الْمُوَلَّى لِأَمْرِهِ وَ الْمُؤْتَمَنَ عَلَى سِرِّهِ السَّلَامُ عَلَى الْمَهْدِيِّ الَّذِي وَعَدَ اللهُ تَعَالَى [به] الْأُمَمَ أَنْ يَجْمَعَ بِهِ الْكَلِمَ وَ يَلُمَّ بِهِ الشَّعَثَ وَ يَمْلَأَ بِهِ الْأَرْضَ قِسْطاً وَ عَدْلًا كَمَا مُلِئَتْ ظُلْماً وَ جَوْراً»^[2]

سلام بر تو اى بجای مانده خدا در زمينش و حجّت او بر مخلوقاتش و ولی او بر امرش و امين او بر رازش. سلام بر مهدى كه خداى عزّ و جلّ امّتها را به وجود او وعده داد، تا به وسيله او سخنها را جمع كند و پراكنده‏ها را گرد آورد و

1. ر. ک. به: سوره‌ مبارکه قصص، آیه شریفه5.

2. ر. ک. به: بحارالأنوار، علامه مجلسی(رحمه الله)، ج98، ص264 و قریب به این مضمون در البلد الأمين و الدرع الحصين، شیخ کفعمی(رحمه الله)، ص286و المصباح، شیخ كفعمي(رحمه الله)، ص497.

زمين را به او پر از عدل ‏و داد نمايد، همچنانکه پر از ظلم و جور شده است.

تبیین موضوع بحث؛

بر اساس تصریح بسیاری از آیات قرآن کریم، از جمله آیه

(وَلَقَدْ كَتَبْنَا فِي الزَّبُورِ مِن بَعْدِ الذِّكْرِ أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُهَا عِبَادِيَ الصَّالِحُونَ)^[1]

و ما در زبور پس از تورات نوشته‌ايم که اين زمين را بندگان صالح من، به ميراث خواهند برد.

خداوند متعال وعده داده است که زمين به بندگان صالح او به ارث خواهد رسید. همچنین روايات معتبری از ائمه طاهرین(عليهم السلام) وارد شده است که منظور از بندگان صالح، امام زمان(عجل الله تعالي فرجه الشريف) و ياران او هستند؛ به عنوان مثال حضرت امام باقر(عليه السلام) در تفسير آيه شريفه یاد شده فرموده‌اند:

«هُمْ‏ أَصْحَابُ‏ الْمَهْدِيِ‏ فِي‏ آخِرِ الزَّمَانِ‏»^[2]

منظور از اينان كه زمين را به ارث مى‏برند، ياران حضرت مهدى هستند كه در آخرالزّمان خواهند آمد.

البته بشریت نمی‌دانند که موعد ظهور آخرین موعود چه زمانی است؟ حتی کسی نمی‌تواند بگويد زمان ظهور نزديک است. چرا که بر حسب منابع روايی امامیه، ظهور حضرت مهدی(عجل الله تعالي فرجه الشريف) دفعتاً واقع می‌شود به گونه‌ای که همه مردم می‌گويند چطور ظهور واقع شد؟‌ امّا بالاخره یکی از آرزوهای انسان منتظر این است که آن زمان مبارک را درک کند. از این رو در روایات معصومین(عليهم السلام)، یکی از ضروریات درک صحیح و ریشه‌دار باورداشت مهدویت تلاش منتظران برای آمادگی دم به دم شمرده شده است. البته روشن است که درباره آماده شدن منتظران راه‌های متعددی بیان شده است ولی از میان آنها

1. ر. ک. به: سوره مبارکه انبیاء، آیه شریفه105.

2. ر. ک. به: بحار الانوار، علامه مجلسی(رحمه الله)، ج14، ص33.

شناخت فضائل و خصوصیات ایام و زمان تولد موعود(عجل الله تعالي فرجه الشريف) و شناخت آداب و رسوم اسلامی، از اهمیت به سزایی برخوردار است؛ رسومی از قبیل احیا و شب زنده داری در شب نیمه‌ی ماه شعبان و زمان ولادت موعود مولود(عجل الله تعالي فرجه الشريف). نگارنده در این مقال کوشیده است تا برخی از زوایای این موضوع را واکاوی نماید. امید است خداوند متعال به همه توفیق عنایت فرماید تا جزو اعوان و انصار آن حضرت باشند. ان‌شاءالله.

شناخت فضائل نیمه شعبان؛

بر حسب روايات معتبری که علمای بزرگوار شیعه به آن‌ها اعتماد کرده‌اند، شب نيمه‌ی شعبان، شب بسيار بزرگی است تا جایی که بعد از شب قدر، هيچ شبی بالاتر از شب نيمه‌ی شعبان نيست. به عنوان مثال حضرت امام صادق(عليه السلام) از امام باقر(عليه السلام) در پاسخ به کسی که از فضیلت شب نیمه شعبان از ایشان پرسیده بود، فرمودند:

«هِيَ أَفْضَلُ لَيْلَةٍ بَعْدَ لَيْلَةِ الْقَدْرِ فِيهَا يَمْنَحُ اللهُ تَعَالَى الْعِبَادَ فَضْلَهُ وَ يَغْفِرُ لَهُمْ بِمَنِّهِ فَاجْتَهِدُوا فِي الْقُرْبَةِ إِلَى اللهِ فِيهَا فَإِنَّهَا لَيْلَةٌ آلَى اللهُ عَلَى نَفْسِهِ أَنْ لَا يَرُدَّ سَائِلًا لَهُ فِيهَا مَا لَمْ يَسْأَلْ مَعْصِيَة»^[1]

این شب برترین شبها بعد از شب قدر است، خداوند در این شب فضلش را بر بندگان جاری می‏سازد و از منت خویش گناهان آنان را می‏بخشد، پس تلاش کنید که در این شب به خدا نزدیک شوید. همانا این شب، شبی است که خداوند به وجود خود سوگند یاد کرده که در آن درخواست کننده‏ای را، مادام که درخواست گناه نداشته باشد، از درگاه خود نراند.

بر این اساس، شايد بسياری از خصوصياتی که خداوند متعال برای شب قدر مقرر فرموده، برای شب نيمه‌ی شعبان نیز قرار داده باشد. به عنوان مثال همان‌طور که طبق روایات، در شب قدر مقدرات انسان رقم می‌خورد، همان‌طور نیز طبق برخی از روایات،

1. ر. ک. به: وسائل‏الشيعة، شیخ حر عاملی(رحمه الله)، ج8، ص106.

در شب نیمه شعبان بسياری از مقدّرات انسان‌ها در طول سال رقم زده می‌شود. از جمله روایت پیامبر اکرم(صلي الله عليه وآله) که فرمود:

«فَقَالَ أَ تَدْرِينَ أَيَّ لَيْلَةٍ هَذِهِ هَذِهِ لَيْلَةُ النِّصْفِ مِنْ شَعْبَانَ فِيهَا تُنْسَخُ الْأَعْمَالُ وَ تُقَسَّمُ الْأَرْزَاقُ وَ تُكْتَبُ الْآجَالُ وَ يَغْفِرُ اللهُ تَعَالَى»‏^[1]

آیا می‌دانی امشب چه شبی است؟ امشب شب نیمه‌ی شعبان است که رزق و روزی‌ها در این شب تقسیم و اجل‌ها در آن نوشته می‌شود.

و از جمله جناب كميل بن زياد نخعی(رحمه الله) از امام على(عليه السلام) روايت مى‏كند كه در مسجد بصره در نزد مولايم اميرالمؤمنين(عليه السلام) و گروهى از ياران آن حضرت نشسته بودم که يكى از ايشان پرسيد: معناى آیه چهارم سوره‌ی مبارکه‌ دخان كه خدای متعال فرموده است: (فِیهَا یُفْرَقُ کُلُّ أَمْرٍ حَکِیمٍ)^[2] «در آن شب هر امری با حکمتی خاص و معین، فیصله می‌یابد» چیست که حضرت(عليه السلام) در پاسخ فرمودند:

«لَيْلَةُ النِّصْفِ‏ مِنْ‏ شَعْبَانَ‏ وَ الَّذِي‏ نَفْسُ‏ عَلِيٍ‏ بِيَدِهِ‏ إِنَّهُ‏ مَا مِنْ عَبْدٍ إِلَّا وَ جَمِيعُ مَا يَجْرِي عَلَيْهِ مِنْ خَيْرٍ وَ شَرٍّ مَقْسُومٍ لَهُ فِي لَيْلَةِ النِّصْفِ مِنْ شَعْبَانَ- إِلَى آخِرِ السَّنَةِ فِي مِثْلِ تِلْكَ الليْلَةِ الْمُقْبِلَةِ وَ مَا مِنْ عَبْدٍ يُحْيِيهَا وَ يَدْعُو بِدُعَاءِ الْخَضِرِ(عليه السلام) إِلَّا أُجِيبَ [لَهُ‏]»^[3]

شب نیمه شعبان، قسم به كسى كه جان على در دست اوست همه امور نيك و بدى كه بر بندگان جارى مى‏شود، از شب نيمه شعبان تا پايان سال، در اين شب تقسيم مى‏شود. هيچ بنده‏اى نيست كه اين شب را احياء دارد و در آن دعاى

1. ر. ک. به: بحارالأنوار، علامه مجلسی(رحمه الله)، ج95، ص41 و مصباح‏المتهجد، شیخ طوسی(رحمه الله)، ص839 و إقبال‏الأعمال، سید بن طاووس(رحمه الله)، ص70.

2. ر. ک. به: سوره مبارکه دخان، آیه شریفه‌4.

3. ر. ک. به: اقبال الاعمال، سید بن طاووس(رحمه الله)، ص706.

خضر بخواند، مگر آن كه دعاى او اجابت‏ شود.

آری آن گونه که در روایات آمده است شب نیمه‌ی شعبان، همچون شب قدر، شب هدايا، شب رحمت، شب برکت، شب عفو، شب بخشش و شب بازگشت از گناه به سوی خداست. چنانچه پیامبر اکرم(صلي الله عليه وآله) فرمودند:

«فَإِنَّ هَذِهِ لَيْلَةٌ تُفْتَحُ فِيهَا أَبْوَابُ السَّمَاءِ فَيُفْتَحُ فِيهَا أَبْوَابُ الرَّحْمَةِ وَ بَابُ الرِّضْوَانِ وَ بَابُ الْمَغْفِرَةِ وَ بَابُ الْفَضْلِ وَ بَابُ التَّوْبَةِ وَ بَابُ النِّعْمَةِ وَ بَابُ الْجُودِ وَ بَابُ الْإِحْسَان‏»^[1]

همانا در این شب، ابواب آسمان گشوده می‌شود و ابواب رحمت الهی، [مانند:] درب بهشت، درب بخشش، درب توبه، درب نعمت، درب فضل و احسان [برای احیا کنندگان] باز می‌گردند.

البته درباره تفاوت شب قدر و شب نیمه‌ی شعبان در تعیین سرنوشت، جناب سید بن طاووس(رحمه الله)(589-664 هـ ق) ضمن تبیین چند احتمال می‌فرماید:

«...لعل المراد أن قسمة الآجال و الأرزاق التي يحتمل أن تمحى و تثبت ليلة نصف شعبان و الآجال و الأرزاق المحتومة ليلة القدر أو لعل قسمتها في اللوح المحفوظ ليلة نصف شعبان و قسمتها بتفريقها بين عباده ليلة القدر أو لعل قسمتها في ليلة القدر و في ليلة النصف من شعبان أن يكون معناه أن الوعد بهذه القسمة في ليلة القدر كان في ليلة نصف شعبان فيكون معناه أن قسمتها ليلة القدر كان ابتداء الوعد به أو تقديره ليلة نصف شعبان كما لو أن سلطانا وعد إنسانا أن يقسم عليه مالا [الأموال‏] في ليلة القدر و كان وعده به ليلة نصف شعبان فيصح أن يقال عن الليلتين أن ذلك قسم فيهما».^[2]

1. ر. ک. به: مستدرك‏الوسائل، محدث نوری(رحمه الله)، ج6، ص285.

2. ر. ک. به: اقبال الاعمال، سید بن طاووس(رحمه الله)، ص701.

احتمال اول این‌که مراد روایات مزبور این باشد که تعیین زمان مرگ و تقسیم‏روزی به صورتی که احتمال محو و اثبات آن وجود دارد، در شب نیمه شعبان صورت می‏گیرد اما تعیین حتمی زمان مرگ و یا تقسیم حتمی روزیها در شب قدر انجام می‏شود

و احتمال دوم این‌که مراد آن‌ها این باشد که در شب نیمه شعبان امور مزبور در لوح محفوظ تعیین و تقسیم می‏شوند، ولی تعیین و تقسیم آنها در میان بندگان در شب قدر واقع می‏شود.

احتمال سوم این‌که تعیین و تقسیم امور یاد شده در شب قدر و شب نیمه شعبان صورت گیرد، به این معنا که در شب نیمه شعبان وعده به تعیین و تقسیم امور مزبور در شب قدر داده می‏شود. به عبارت دیگر اموری که در شب قدر تعیین و تقسیم می‏گردند، در شب نیمه شعبان به آنها وعده داده می‏شود. همچنان که اگر پادشاهی در شب نیمه شعبان به شخصی وعده دهد که در شب قدر مالی را به او می‏بخشد ...

بنابراین نکته‌ی مهمی که از روايات شیعه و سنی به خوبی استفاده می‌شود اين است که شب نیمه‌ی شعبان، خود واجد عنوان مقدس و با ارزشی است، ولی وقوع ولادت با سعادت آخرين حجت خدا(عجل الله تعالي فرجه الشريف) در این شب، فضيلت اضافه‌ای را برای آن به ارمغان آورده است. در یکی از ادعیه‌ نیز به ارزش مضاعف شب نیمه‌ی شعبان به جهت مولود موعود متولد شده در این شب، با تعبیر «اَللّهُمَّ بِحَقِّ لَیْلَتِنا وَ مَوْلُودِها وَ حُجَّتِكَ وَ مَوْعُودِهَا/ خدایا به حق این شبى که ما در آنیم و به حق آنکس که در آن به دنیا آمده و حجتت و موعود آن» اشاره شده و آمده است:

«اَللّهُمَّ بِحَقِّ لَیْلَتِنا وَ مَوْلُودِها وَ حُجَّتِكَ وَ مَوْعُودِهَا الَّتى قَرَنْتَ اِلى فَضْلِها فَضْلا فَتَمَّتْ كَلِمَتُكَ صِدْقاً وَ عَدْلا لا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِكَ وَ لا مُعَقِّبَ لاِیاتِكَ نُورُكَ

الْمُتَاَلِّقُ وَ ضِیآؤُكَ الْمُشْرِقُ وَ الْعَلَمُ النُّورُ فى طَخْیآءِ الدَّیْجُورِ الْغآئِبُ الْمَسْتُورُ جَلَّ مَوْلِدُهُ وَ كَرُمَ مَحْتِدُهُ وَ الْمَلائِكَهُ شُهَّدُهُ وَ اللّهُ ناصِرُهُ وَ مُؤَیِّدُهُ اِذا انَ میعادُهُ وَ الْمَلائِكَهُ اَمْدادُهُ سَیْفُ اللّهِ الَّذى لا یَنْبُووَ نُورُهُ الَّذى لا یَخْبُووَ ذُو الْحِلْمِ الَّذى لا یَصْبُو مَدارُ الدَّهْرِ وَ نَوامیسُ الْعَصْرِ وَ وُلاةُ الاَْمْرِ وَ الْمُنَزَّلُ عَلَیْهِمْ ما یَتَنَزَّلُ (یَنْزِلُ) فى لَیْلَهِ الْقَدْرِ وَ اَصْحابُ الْحَشْرِ وَ النَّشْرِ تَراجِمَةُ وَحْیِهِ وَ وُلاةُ اَمْرِهِ وَ نَهْیِهِ اَللّهُمَّ فَصَلِّ عَلى خاتِمِهِمْ وَ قآئِمِهِمُ الْمَسْتُورِ عَنْ عَوالِمِهِمْ اَللّهُمَّ وَ اَدْرِكْ بِنا اَیّامَهُ وَ ظُهُورَهُ وَ قِیامَهُ وَ اجْعَلْنا مِنْ اَنْصارِهِ وَ اقْرِنْ ثارَنا بِثارِهِ وَ اكْتُبْنا فى اَعْوانِهِ وَ خُلَصآئِهِ وَ اَحْیِنا فى دَوْلَتِهِ ناعِمینَ وَ بِصُحْبَتِهِ غانِمینَ وَ بِحَقِّهِ قآئِمینَ وَ مِنَ السُّوءِ سالِمینَ یآ اَرْحَمَ الرّاحِمینَ اَلْحَمْدُ لِلّهِ رَبِّ الْعالَمینَ وَ صَلَواتُهُ عَلى (صَلَّى اللّهُ عَلى) سَیِّدِنا مُحَمَّد خاتَمِ النَّبِیّینَ وَ الْمُرْسَلینَ وَ عَلى اَهْلِ بَیْتِهِ الصّادِقینَ وَ عِتْرَتِهِ النّاطِقینَ وَ الْعَنْ جَمیعِ الظّالِمینَ وَ احْكُمْ بَیْنَنا وَ بَیْنَهُمْ یا اَحْكَمَ الْحاكِمینَ»^[1]

خدایا به حق این شبى که ما در آنیم و به حق آنکس که در آن به دنیا آمده و حجتت و موعود آن که همراه کردى به فضیلت این شب فضیلت دیگرى و بدین سبب تمام شد کلمه تو براستى و عدالت تغییر دهنده اى براى کلمات تو نیست و پس زننده اى براى آیات تو نیست آن نور درخشانت و آن روشنى فروزانت و آن نشانه نورانى در شب تاریک ظلمانى آن پنهان غایب از انظار که ولادتش بزرگ و کریم الاصل بود و فرشتگان گواهان اویند و خدا یاور و کمک کار او است در آن هنگام که وعده‌اش برسد و فرشتگان مددکارش باشند آن شمشیر برنده خدا که کُند نشود و نور او که خاموش نگردد و بردبارى که کار بى رویه انجام ندهد چرخ روزگار بخاطر او گردش کندو او و پدران معصومش نوامیس هر عصر و والیان امر خدایند در شب قدر آنچه نازل شود بر ایشان نازل گردد و

1. ر. ک. به: المصباح، شیخ كفعمي(رحمه الله)، ص 545 و البلد الأمين، شیخ كفعمي(رحمه الله)، ص187.

آنهایند صاحبان حشر و نشر و مفسران وحى خدا و سرپرستان امر و نهى او خدایا پس درود فرست بر خاتم ایشان و قائمشان که در پس پرده است از عوالم آنها خدایا ما را به روزگار او و زمان ظهور و قیامش برسان و از جمله یارانش قرارمان ده و خونخواهى ما را به خونخواهى او مقرون گردان و نام ما را در زمره یاران و مخصوصانش ثبت فرما و ما را در دولتش شادکام و متنعم و به همنشینیش بهره‌مند و به گرفتن حقش پا بر جا بدار و از بدیها بر کنارمان کن اى مهربانترین مهربانان و ستایش خاص خدا پروردگار جهانیان است و درودهاى او بر آقاى ما محمد خاتم پیامبران و مرسلین و بر خاندان راستگو و عترت حقگویش باد. و از رحمت خود دور ساز تمام ستمکاران را و میان ما و ایشان داورى کن اى محکمترین حکم کنندگان.

امام صادق(عليه السلام) از پدرش حضرت باقر(عليه السلام) نقل می کند که حضرت علی(عليه السلام) دوست داشت که چهار شب در سال را فارغ برای عبادت باشد این چهار شب عبارت بودند از: شب عید فطر و شب عید قربان و شب نیمه‌ی شعبان و اولین شب ماه رجب و در بعض نسخ آمده است:

«كَانَ يُعْجِبُهُ أَنْ يُفَرِّغَ (نَفْسَهُ) أَرْبَعَ لَيَالٍ مِنَ السَّنَةِ أَوَّلَ لَيْلَةٍ مِنْ رَجَبٍ وَ لَيْلَةَ النَّحْرِ وَ لَيْلَةَ الْفِطْرِ وَ لَيْلَةَ النِّصْفِ مِنْ شَعْبَانَ»^[1]

در شگفتم از كسي كه چهار شب از سال را به بي‌تفاوتي مي‌گذراند. آن چهار شب عبارتند از: شب عيد فطر، شب عيد قربان، شب نيمه شعبان و اولين شب از ماه رجب.

و از این بالاتر از برخی روايات استفاده می‌شود که ائمه‌ی اطهار(عليهم السلام) فرموده‌اند که خداوند متعال يک شب را به برکت وجود پيامبر اکرم(صلي الله عليه وآله) قرار داد و در آن شب،

1. ر. ک. به: وسائل‏الشيعة، شیخ حر عاملی(رحمه الله)، ح7، ص478.‏