بله این انتظار، همان انتظاری است که اسلام، انسان را به آن دعوت می‌کند و واقعاً اگر خطبا و علماء همین بُعد از دین را برای مردم باز گو کنند و به آن‌ها بگویند که اسلام عزیز، چه تعابیر زیبایی نسبت به انتظار و آخر الزمان دارد، حتماً جذب به اسلام و دین می‌‌شوند.

مطلب دوم: گوشه‌ای از صفات عمومی منتظران، در بیان امام رضا(عليه السلام)؛

درباره خصوصیات شخص منتظر، بدیهی است ویژگی‌های بی‌شماری در روایات ذکر شده است که برخی از آن‌ها در مباحث قبل مورد یادآوری قرار گرفت؛ لیکن در این مجال شایسته است به چند ویژگی مهم که در ضمن روایت بلندی در کلام گهر بار امام رضا(عليه السلام) مورد اشاره قرار گرفته است، عنایت فرمایید. این ویژگی‌ها عبارتند از:

‌ویژگی اول: پرهيزگارى و پاكدامنى؛

یکی از ويژگى‌هاى منتظر واقعى، پرهيزگارى و پاکدامنی است؛ چنان‌چه حضرت امام رضا(عليه السلام) می‌فرمایند:

«وَ أَنَّ مِنْ دِينِهِمُ الْوَرَعَ وَ الْعِفَّةَ»^[1]

یکی از نشانه‌های پیروان اهل بیت، پرهيزگارى و پاكدامنى است.

در این زمینه امام صادق(عليه السلام) در ضمن حدیث مفصلی با تاکید بر نقش پرهیزگاری و عفت در حفظ دين و پالایش انسان منتظر می‌فرمایند:

1. ر. ک. به: بحارالأنوار، علامه مجلسی(رحمه الله)، ج10، ص360.

«...مَنْ سُرَّ أَنْ يَكُونَ مِنْ أَصْحَابِ الْقَائِمِ فَلْيَنْتَظِرْ وَ لْيَعْمَلْ بِالْوَرَعِ ... وَ هُوَ مُنْتَظِرٌ فَإِنْ مَاتَ وَ قَامَ الْقَائِمُ بَعْدَهُ كَانَ لَهُ مِنَ الْأَجْرِ مِثْلُ أَجْرِ مَنْ أَدْرَكَهُ فَجِدُّوا وَ انْتَظِرُوا هَنِيئاً لَكُمْ أَيَّتُهَا الْعِصَابَةُ الْمَرْحُومَة»^[1]

... هر كس كه بودن در شمار ياران قائم شادمانش سازد بايد به انتظار باشد و با حال انتظار به پرهيزگارى ... رفتار كند و اوست منتظر، پس اگر اجلش برسد و امام قائم پس از درگذشت او قيام كند، بهره او از پاداش كسى است كه آن حضرت را دريافته باشد، پس بكوشيد و منتظر باشيد، گوارا باد شما را اى جماعتى كه مشمول رحمت خدا هستيد.

بنابراین تقوی و پرهیزگاری کلید رستگاری و عاقبت بخیری منتظران است و از این روست که امام کاظم(عليه السلام) فرموده‌اند:

«لَيْسَ مِنْ شِيعَتِنَا مَنْ خَلَا ثُمَّ لَمْ يَرُعْ قَلْبُهُ»^[2]

کسی که در خلوتها، در قلبش ورع و تقوا و خداترسی نباشد از شیعیان ما نیست.

‌ویژگی دوم: راستگويى و شايستگى؛

از مهم ترین و بارزترین ویژگی‌های مورد انتظار برای شیعیان و مؤمنان، دو صفت والای راستگویی و شایستگی است؛ چنانچه حضرت امام رضا(عليه السلام) می‌فرمایند:

«وَ أَنَّ مِنْ دِينِهِمُ... الصِّدْقَ وَ الصَّلَاحَ»^[3]

یکی از مشخصات پیروان اهل بیت، راستگويى و شايستگى است.

آری، این دو خصلت برای انسان منتظر، آن چنان اهمیت دارد که اساس نظم و انسجام و آرامش جامعه مطلوب اسلامی را می‌توان با تقویت و ترویج آن دو، در میان فرد فرد منتظران پی ریزی نمود و مشکلات را با آن حل کرد و سعادت جوامع را در پرتو انتظار حقیقی تضمین نمود.

1. ر. ک. به: همان، ج52، ص140.

2. ر. ک. به: همان، ج48، ص45.

3. ر. ک. به: همان، ج10، ص360.

‌ویژگی سوم: تلاش و امانتدارى نسبت به نيكان و بدان؛

یکی دیگر از ویژگی‌های منتظران از منظر حضرت امام رضا(عليه السلام) «تلاش و امانت داری نسبت به افراد نیک و بد» می‌باشد. چنانچه می‌فرمایند:

« وَ أَنَّ مِنْ دِينِهِمُ... الِاجْتِهَادَ وَ أَدَاءَ الْأَمَانَةِ إِلَى الْبَرِّ وَ الْفَاجِرِ»^[1]

یکی از مشخصات پیروان اهل بیت، تلاش و امانت‌دارى نسبت به نيك و بد است.

مطابق این روایت، منتظر حقیقی آنچنان در راستای انجام وظائف عبادی خود تلاش و کوشش می‌کند و نسبت به اداء امانت محافظت دارد که حتی در برابر افراد فاجر و فاسق نیز از این خصلت نیکو دست نمی‌شوید. به عبارت دیگر، امانتداری آنچنان در جان و دل منتظر رسوخ کرده که هیچ‌گاه موجبی برای خیانت در امانت نمی‌بیند و همواره خود را ملتزم به آن می‌داند و بدیهی است که یکی از این امانات، حفظ حالت روحی انتظار در تمام شئون زندگی است. از این رو امام صادق(عليه السلام) با بیانی شیوا بر لزوم استمرار این ویژگی در منتظران تاکید فرموده و می‌فرمایند:

«إِنَّ اللهَ عَزَّ وَ جَلَّ لَمْ يَبْعَثْ نَبِيّاً إِلَّا بِصِدْقِ الْحَدِيثِ وَ أَدَاءِ الْأَمَانَةِ إِلَى الْبَرِّ وَ الْفَاجِرِ»^[2]

خداى عزوجل هیچ پیامبرى را نفرستاد، مگر با راستگویى و برگرداندن امانت به نیکوکار و یا بدکار.

‌ویژگی چهارم: سجود طولانى و شب زنده دارى؛

عبادت و راز و نياز با یگانه معبود جهان هستي، آن هم در دل تاريك شب، براي «اهل دل» لذّتي فوق العاده و غير قابل وصف دارد و منتظران از چنین ویژگی برخوردارند؛ چنانچه حضرت امام رضا(عليه السلام) در توصیف ویژگی منتظران می‌فرمایند:

1. ر. ک. به: همان.

2. ر. ک. به: كافي، شیخ کلینی(رحمه الله)، ج2، ص104.

«وَ أَنَّ مِنْ دِينِهِمُ ... طُولَ السُّجُودِ وَ الْقِيَامَ بِالليْلِ»^[1]

از نشانه‌های پیروان اهل بیت، سجود طولانى و شب زنده دارى است.

آری آنان كه توفيق شب زنده ‌داري نصيبشان مي‌شود و در دل شب با سجده‌های طولانی، قطرات محبت پروردگار را بر مشام جانشان می‌رسانند، دیگر تمام دنيا و آنچه در آن است، در نظرشان كوچك و حقير جلوه می‌کند و رمز موفقيت همه انبياء و اولياء و صالحان و علماء، مناجات در دل شب بوده است؛ و اساساً بیشتر عنايات ربّاني، بر انبياء عظام در سحرگاهان روي داده است. حافظ شیرازی نیز موفقیت‌های خویش را مرهون شب زنده داری دانسته و می‌سراید:

هر گنج سعادت که خدا داد به حافظ

از یمن دعای شب و ورد سحری بود

‌ویژگی پنجم: پرهيز از حرام‌ها؛

کسی که منتظر واقعی است، بايد از آنچه که امام زمانش کراهت و دوری دارد، اجتناب ورزد و هر عملی را که در تقرب او موثر است، به خاطر رضای محبوب و ارتباط روحی با او انجام دهد؛ از این رو، امام رضا(عليه السلام) در معرفی منتظران می‌فرمایند:

«وَ أَنَّ مِنْ دِينِهِمُ ... اجْتِنَابَ الْمَحَارِمِ»^[2]

از خصوصیات پیروان اهل بیت، پرهيز از حرام‌ها است.

و بر اساس همین رویکرد است که حضرت مهدی(عجل الله تعالي فرجه الشريف) در توقيع مبارک خویش چنين می‌فرمايند:

«فَما یَحْبِسُنا عَنْهُمْ إِلاّ ما یَتَّصِلُ بِنا مِمّا نَكْرَهُهُ وَلا نُؤْثِرُهُ مِنْهُمْ»^[3]

1. ر. ک. به: بحارالأنوار، علامه مجلسی(رحمه الله)، ج10، ص360.

2. ر. ک. به: همان.

3. ر. ک. به: الاحتجاج، طبرسی(رحمه الله)، ج2، ص498.

ما را چیزی جز اعمال نکوهیده آنها محبوس نمی‌سازد که اعمال آن‌ها به ما می‌رسد و ما را اندوهناک می‌نماید.

‌ویژگی ششم: انتظار فرج با صبر؛

یکی از ویژگی‌های انسان منتظر، «صبر بر ظهور» است؛ چنان‌چه حضرت امام رضا(عليه السلام) به این حقیقت والا اشاره کرده و می‌فرمایند:

«وَ أَنَّ مِنْ دِينِهِمُ ... انْتِظَارَ الْفَرَجِ بِالصَّبْرِ»^[1]

[از ویژگی‌های پیروان اهل بیت]، انتظار فرج با صبر است.

و یا هم ایشان در روایت دیگری، اهمیت این موضوع را متذکر شده و می‌فرمایند:

«ما أَحْسَنَ الصَبْر وَ اِنْتِظارُ الْفَرَج، مَا سَمِعْتُمْ قَولُ اللهِ تَعالی وَ ارْتَقَبُوا اِنّی مَعَکُم رَقیِب، فَانْتَظِرُوا اِنّی مَعَکُمْ مِنَ المُنْتَظِرینِ فَعَلَیْکُمْ بِالصَّبْر، فَاِنَّما یَجِیءُ الْفَرَجُ عَلَیَ الْیَأس...»^[2]

و چه نیکوست صبر و انتظار فرج، مگر نشنیده‌اید گفتار خدا را که فرموده است: منتظر باشید که من نیز همراه شما منتظرم پس صبر و شکیبایی را پیشه خود سازید که فرج بعد از یأس و نا امیدی خواهد آمد...

آری یکی از ارکان بسیار مهم ایمان در مکتب اهل بیت(عليهم السلام) «صبر» است که رابطه‌ی معنا داری با «انتظار» دارد؛ یعنی مطابق این رویکرد، انسان منتظر همواره باید نسبت به انجام وظائف دینی و الهی خویش و نیز نسبت به امر ظهور، صبور باشد و نباید هیچ‌گاه از رحمت الهی در ظهور آخرین حجت الهی(عجل الله تعالي فرجه الشريف) مایوس باشد و به خاطر وجود ظلم‌های بی‌شمار در دنیا، العیاذ بالله با خود نگوید که تمام زحمات‌ انبیاء عظام(عليهم السلام) بی‌ثمر بوده و به نتیجه نرسیده یا نحواهد رسید. و از این روست که امام

1. ر. ک. به: بحارالأنوار، علامه مجلسی(رحمه الله)، ج10، ص360.

2. ر. ک. به: همان، ج52، ص110.

صادق(عليه السلام) به ثواب بالا و اجر فراوان انتظار و صبر در راه ظهور دولت کریمه‌ی مهدوی اشاره کرده و می‌فرمایند:

«أَ لَا تَعْلَمُ أَنَّ مَنِ انْتَظَرَ أَمْرَنَا وَ صَبَرَ عَلَى مَا يَرَى مِنَ الْأَذَى وَ الْخَوْفِ هُوَ غَداً فِي زُمْرَتِنَا»^[1]

آیا ندانسته‏اى كه هر كه چشم براه دولت ما باشد و بر آزار و ترسى كه مى‏بیند شكیبائى ورزد فرداى قیامت در زمره ما محشور گردد.

‌ویژگی هفتم: معاشرت نیکو با بندگان خدا؛

یکی دیگر از ویژگی‌های انسان منتظر، «معاشرت نیکو با بندگان خداست»؛ چنانچه حضرت امام رضا(عليه السلام) می‌فرمایند:

«وَ أَنَّ مِنْ دِينِهِمُ ... حُسْنَ الصُّحْبَةِ وَ حُسْنَ الْجِوَارِ وَ بَذْلَ الْمَعْرُوفِ»^[2]

[از ویژگی‌های پیروان اهل بیت] معاشرت خوب و رفتار مناسب با دیگران [و بندگان خدا] و بخشش نيكى است.

پس طبق این روایت، منتظر واقعی فردی است که در معاشرت با مردم، حسن خلق داشته و رفتاری نیکو دارد. البته ممکن است این سؤال مطرح شود که اساساً بحث «حسن الصحبة» چه ربطی به انتظار دارد؟ پاسخ این است که در اثر ارتباطات نیکوست که انسان می‌‌تواند مشکلات خود و دیگران را حل کرده و هدایت‌ها را ایجاد نماید و در ایجاد مکرمت‌های اخلاقی و از بین بردن رذایل اخلاقی مؤثر باشد.

‌ویژگی هشتم: آزار نرساندن به بندگان خدا؛

آزار رسانی به خود و سایر بندگان الهی، یكی از رذایل اخلاقی و عامل مهم برهم زدن تعادل در زندگی فردی و اجتماعی آحاد بشر است و از این رو حضرت امام رضا(عليه السلام) در وصف منتظران می‌فرمایند:

1. ر. ک. به: كافي، کلینی(رحمه الله)، ج8، ص36.

2. ر. ک. به: بحارالأنوار، علامه مجلسی(رحمه الله)، ج10، ص360.

«وَ أَنَّ مِنْ دِينِهِمُ ... كَفَّ الْأَذَى»^[1]

[از ویژگی‌های پیروان اهل بیت] پرهيز از آزار دیگران است.

بنابراین کسانی که می‌گویند برای ظهور حضرت حجت(عجل الله تعالي فرجه الشريف) باید فسق و فجور و ظلم و ستم در روی زمین زیاد شود، قطعاً نمی‌توانند این فراز از روایت امام هشتم(عليه السلام) را توجیه کنند؛ زیرا طبق این فراز، منتظر واقعی آن کسی است که هیچ‌گاه از خویش نسبت به فرزند، خانواده‌، خاندان، دوستان و نیز نسبت به همکیشان، همشهریان، هم دینان، هم نوعان و حتی نسبت به کافران و دیگران، هیچ گونه اذیت و ظلمی روا ندهد و ندارد و از این روست که امام علی(عليه السلام) فرموده‌اند:

«مِنْ أَمَارَاتِ الْخَیرِ الْكَفُّ عَنِ الْأَذَى‏»^[2]

از نشانه‌هاى خوبى شخص، خودداری از آزار كردن مردم است.

‌ویژگی نهم: گشاده رویی؛

یكی از حقوقی كه مومنین بر یكدیگر دارند و می‌توان آن را به عنوان یکی از ویژگی‌های منتظران شناخت، «گشاده رویی و حسن برخورد از عمق وجود و صدق خلوص» است. آن چنان‌كه مومن به عنوان یك عبادت و امر الهی به آن می‌نگرد و در واقع یکی از مهم ترین عوامل ارزش دهنده به اعمال و گفتار منتظران است. از این رو امام رضا(عليه السلام) فرموده‌اند:

«وَ أَنَّ مِنْ دِينِهِمُ ... بَسْطَ الْوَجْهِ»^[3]

[از ویژگی‌های پیروان اهل بیت] گشاده رويى است.

آری، اگر خوشرویی از روی عوامل مادی همچون تکریم ثروتمندان و تعظیم قدرتمندان نباشد، بلکه از روی صلح و صفا و صمیمیت و صداقت و امتثال امر الهی برخیزد، نه تنها

1. ر. ک. به: همان.

2. ر. ک. به: تصنيف غرر الحكم و درر الكلم، عبد الواحد آمدی، ص456.

3. ر. ک. به: بحارالأنوار، علامه مجلسی(رحمه الله)، ج10، ص360.

می‌تواند محبت مومنین را نسبت به امام عصر(عجل الله تعالي فرجه الشريف) استحکام و تداوم بخشد، بلکه می‌تواند دل‌های مسلمانان را نیز به امام زمان(عجل الله تعالي فرجه الشريف) جذب و جلب نموده و حتی از این بالاتر می‌تواند سبب آشنایی و دوستی عموم مردم با اهل بیت(عليهم السلام) گردد و این، یکی از اهداف مقدس انتظار پویا و مد نظر روایات است.

‌ویژگی دهم: نصیحت و رحمت نسبت به مومنان؛

مسلمان آينه برادر خويش است، هرگاه خطايى از برادر خود ديد او را مورد حمله قرار نمی‌دهد بلكه او را راهنمايى و نصيحت می‌نمايد و با او با مدارا و رحمت برخورد می‌كند. چنانچه امام رضا(عليه السلام) فرمودند:

«وَ أَنَّ مِنْ دِينِهِمُ ... النَّصِيحَةَ وَ الرَّحْمَةَ لِلْمُؤْمِنِينَ»^[1]

خيرخواهى و رحمت براى مؤ منان، از دين و مرام ائمه است.

و از این روست که امام جواد(عليه السلام) در وصف مومنان می‌فرمایند:

«اَلمُؤمِنُ يَحتاجُ إلى ثَلاثِ خِصالٍ: تَوفيقٍ مِنَ اللّه وَواعِظٍ مِن نَفسِهِ وَقَبُولٍ مِمَّن يَنصَحُهُ»^[2]

مؤمن نيازمند سه خصلت است: توفيقى از جانب پروردگار، پند دهنده‌اى از درون خويش و پذيرش از نصيحت كنندگان.

مطلب سوم: اثبات مساله مهدویت و مناقشه در ادله منکرین؛

آن گونه که روشن است، همان‌طور که مساله مهدویت از حیث عقلی و نقلی قابل اثبات است همان‌طور نیز از حیث عقلی و نقلی می‌توان ادله‌ی منکرین را نفی نمود. حال شایسته است ضمن دو نکته به این موضوع پرداخته شود.

‌نکته اول. اثبات مساله مهدویت ضمن دو محور؛

بحث مهدویت از حیث عقلی و نقلی قابل اثبات است.

1. ر. ک. به: همان.

2. ر. ک. به: همان، ج78، ص358.

محور اول. اثبات عقلی؛

مضاف بر این‌که بحث انتظار و ظهور و تحقق غایت خلقت از مباحث نقلی است، بی‌شک از مباحث عقلی نیز به حساب می‌‌آید؛ زیرا عقل می‌‌گوید که یک زمانی باید بیاید که دین خدا، به نحو کامل برای تمام بشر مطرح شود.

به عبارت دیگر، این مساله را می‌توان در قالب یک سؤال مطرح نمود و آن این‌که اساساً هدف ارسال رسل توسط خداوند متعال چه بوده است؟ آیا هدف ذات اقدس الاه این بوده است که بعد از ارسال رسل، اکثر مردم جهان ایمان نیاورند و مسلمان نشوند و یا قبول نکنند و عالَم نیز تمام شود؟ یا هدف این بوده است که قبل از تمام شدن مهلت جهان، همه‌ی مردم، مسلمان شوند و آمال ارسال رسل محقق شود؟

در پاسخ به سؤال فوق باید اذعان نمود که بی‌شک فرض اول، مستلزم لغویت است و لغویت با حکمت الهی ناسازگار است؛ زیرا عقل به وضوح بر این امر دلالت دارد که باید در این دنیا زمانی وجود داشته باشد که خداوند متعال، هدف از تشریع شرایع و ارسال رسل را برای مردم تبیین فرماید. بنابراین مساله مهدویت از مسائل بدیهی عقلی است.

محور دوم. اثبات نقلی؛

الف. از حیث آیات: نیز مساله‌ی مهدویت به خوبی استفاده و اثبات می‌‌شود؛ زیرا آیاتی در قرآن کریم وجود دارد که حتی اگر روایتی هم در بین نباشد، می‌‌توان مسئله‌ی مهدویت را از آن‌ها استفاده نمود. محققان محترم برای مطالعه بیشتر می‌توانند به تحقیقات مفصلی که در این زمینه انجام شده است، مراجعه فرمایند.

1. لازم به ذکر است که حضرت استاد دامت برکاته تاکنون بیش از چهل جلسه درسی درباره آیات مهدویت در قرآن کریم افاضه فرموده‌اند.

ب. از حیث روایات: نیز مساله‌ی مهدویت به خوبی استفاده و اثبات می‌‌شود؛ زیرا در مورد مسئله‌ی مهدویت، تقریباً حدود شش هزار حدیث در بین کتب شیعه و سنی وجود دارد.

بنابراین احادیث مربوط به حضرت مهدی(عجل الله تعالي فرجه الشريف) جزء احادیث صحیح و متواتر است و در این باره، بسیاری از علمای اهل سنت ادعای تواتر کرده‌اند، یعنی این نیست که مساله مهدویت، صرفاً اختصاص به شیعه داشته باشد. اینک به کلام چند نفر از بزرگان اهل سنت عنایت فرمایید:

ابو محمد حسن بن علی بن خلف بربهاری حنبلی (233-۳۲۹ هـ ق) در کتاب «شرح السنة» درباره این مساله می‌گوید:

«و الإیمان بنزول عیسى ابن مریم علیه السلام ینزل فیقتل الدجال و یتزوج ویصلی خلف القائم من آل محمد صلی الله علیه و [آله و] سلم و یموت و یدفنه المسلمون»^[1]

ایمان به نزول عیسی بن مریم علیه السلام، ایشان نازل شده و دجال را می‌کشد و ازدواج کرده و پشت سر قائم آل محمد صلی الله علیه و آله نماز خوانده و از دنیا می‌رود و مسلمین او را دفن می‌کنند.

ابوالحسن محمد بن حسین اُبری سجستانی شافعی (... -۳۶۳ هـ ق) در کتاب «مناقب الامام الشافعی» می‌گوید:

«وقد تواترت الاخبار واستفاضت عن رسول الله صلى الله علیه وسلم بذکر المهدی و أنه من أهل بیته و أنه یملک سبع سنین و أنه یملأ الأرض عدلا و أن عیسى علیه السلام یخرج فیساعده على قتل الدجال

1. ر. ک. به: شرح السنة، حسن بن علی بربهاری، ص۲۷ و طبقات الحنابلة، محمد بن أبی یعلى، ج۲، ص۲۰.