حجاب و نظام اسلامى

حضرت آیت‌الله حاج شیخ محمدجواد فاضل لنکرانی (دامت برکاته)
به اهتمام: محمّد حسن دانش

بسم الله الرحمن الرحيم

«الحمدلله رب العالمين و صلي الله علي محمد و آله الطاهرين و لعنة الله علی اعدائهم اجمعین الی یوم الدین»

واقعیت این است که در جامعه‌ی امروز و عصر حاضر، ابعاد مختلفی درباره‌ی مسئله‌ی حجاب مطرح است، از جمله بحث‌های نظری و اجرایی حول این حکم و نيز، سوال مهمی که این روزها مطرح است که: آیا اصولاً حکومت، اعم از اسلامی و غیراسلامی، به‌ خصوص حکومت اسلامي، نسبت به امر به حجاب زنان، وظیفه‌ای بر عهده دارد یا خیر و اگر وظیفه‌ای دارد، این وظیفه چیست؟ و حدود و ثغور آن کدامست؟

بنابراین قبل از ورود به بحث، بایسته است این تذکر مورد توجه جدی محققین محترم قرار گیرد که همه‌ی کسانی که می‌خواهند این مباحث کارشناسانه را دنبال کنند، در درجه‌ی اول به مباني عمیق و دقیق نظری این موضوع توجه عالمانه و موشکافانه داشته باشند و پس از آن‌ که مباني نظری آن، مورد قبول و امعان نظر واقع شد و دیگر در آن‌ها تردیدی در میان نبود، نسبت به جنبه‌هاي عملی و اجرایی آن عنایت وافر و مستمر صورت پذیرد.

البته بر خوانندگان و پژوهشگران فهیم پوشیده نیست که این موضوع، جوانب مختلفی دارد که لازم است از تمامی زوایا مورد توجه قرار گیرد و در این جستار، ضمن دو فصل، صرفاً برخی از ابعاد این بحث، مورد پی‌گیری علمی واقع خواهد شد.

والسلام علی عباد الله الصالحین
حوزه‌ی مبارکه‌ی علمیه‌ی قم. محمد جواد فاضل لنکرانی
25/فروردین/1392 ه ش. 3/جمادی الثانی/ 1433 ه ق
مطابق با ایام شهادت حضرت فاطمه زهراء(عليها السلام)

فصل اوّل
تبیین ادله‌ی قرآنی حجاب

برای بسیاری از افراد، مخصوصاً زنان مسلمان این سئوال مطرح است که آیا اساساً قرآن کریم درباره‌ی حجاب دستوری دارد یا خیر؟ این سئوال را به این دلیل مطرح می‌کنم که در بعضی از تارنماها و نوشته‌ها، درباره‌ی برخی از آیات حجاب که توسط تمام مفسران و فقهاء مسلمان یا اغلب آن‌ها مورد استناد قرار گرفته‌اند و روشن هم هستند، اشکالات بسیار سستی مطرح شده است و با تردیدهای بی‌پایه خواسته‌اند در دلالت این‌ها خدشه وارد کنند.

به هر جهت، همان‌طور که محققین محترم استحضار دارند، در قرآن کریم، آیات حجاب در دو سوره‌ی مهم احزاب و نور آمده است؛ چه این‌که در سوره احزاب آیات 53، 55 و 59 و در سوره نور آیات 95 تا 102 این

آیات آمده‌اند. هر چند در قرآن سوره‌ی نور مقدم بر سوره‌ی احزاب است، اما تاریخ نزول آیات حجاب، در سوره احزاب، مقدم بر تاریخ نزول آیات حجاب در سوره نور است.

الف. بررسی آیات سوره‌ی مبارکه‌ی احزاب

در سوره‌ی احزاب، مهم‌ترينِِ آیات حجاب، آیه 59 هست که خدای تبارک و تعالی می‌فرماید: «يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ قُل لِّأَزْوَاجِكَ وَبَنَاتِكَ وَنِسَاء الْمُؤْمِنِينَ يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِن جَلَابِيبِهِنَّ ذَلِكَ أَدْنَى أَن يُعْرَفْنَ فَلَا يُؤْذَيْنَ وَكَانَ اللَّهُ غَفُوراً رَّحِيماً» در این آیه چند مساله‌ی مهم وجود دارد:

مساله‌ی اول: حجاب امری اختیاری نیست، بلکه تکلیفی است نسبت به تمامی زنان مومن؛

این آیه‌ی شریفه، از آیات بسیار محکم در بحث حجاب است و نکات بسیار مهمی در آن وجود دارند. خدا می‌فرماید: «ای نبی ما! به زنان و دختران خودت و زنان مؤمنین ـ ‌که این نساء المؤمنین تمام زنان مؤمن تا روز قیامت را شامل می‌شود ـ به ‌عنوان يک تکليف مسلّم و نه به‌ عنوان يک حق بگو «يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ».

در این‌جا نکته‌ای که برای بسیاری از افراد مطرح است و من در رساله‌هایی که درباره‌ی حجاب نوشته می‌شوند، بارها دیده‌ام، که کلمه‌ی «يُدْنِينَ» است که اگر با «عَلی» بیاید، یک معنا دارد، اگر با «اِلی» بیاید، معنای دیگری دارد. چه این‌که با کلمه «اِلی» به معنای نزدیک کردن است.

متاسفانه در بسیاری از کتاب‌هایی که درباره‌ی حجاب نوشته شده‌ است، دیده‌ام که کلمه «يُدْنِينَ» را به معنای نزدیک کردن می‌گیرند و طبعا تا آخر آیه را نادرست معنا می‌کنند، در حالی که کلمه «يُدْنِينَ» اگر با کلمه «عَلی» بیاید، از نظر ادبی و عربی به معنای آویزان کردن است، نه به معنای نزدیک کردن. پرده‌ای را که روی دیواری آویزان می‌کنند و آن را می‌پوشاند، می‌گویند «يُدْنِينَ عَلَيه» یا «يُدْنِي عَلَيه» طبق اين آيه، حجاب يک تکليف مسلم است، نه حق که امر اختياري باشد.

مسأله‌ی دوم: دو خصوصیت لغوی و اصطلاحی، جلباب: «پوشش سرتاسری» و «پوشش روی پوشش»؛

امّا آن‌چه که در این آیه شریفه بسیار مهم است، کلمه‌ی «جلباب» است. جلباب، هم از نظر لغت و هم از روایاتی که از صحابه‌ی رسول خدا(صلي الله عليه وآله وسلم) وارد شده و هم در کلمات امیرالمومنین(عليه السلام) در نهج ‌البلاغه و نیز تعبيرات شعرا و کلمات مفسرین، غالباً و اکثراً به معنای «پوشش سرتاسری» است. از این رو جلباب پوششی است که از سر تا پای انسان را می‌پوشاند و علاوه بر آن، خصوصيت دومي که در جلباب است آن است که «پوشش رويي» است يعني بايد «پوشش روي پوشش» باشد.

مسأله‌ی سوم: بررسی کلمات و مویدات لغوی، تفسیری، شعری و تاریخی پیرامون معنای کلمه جلباب؛

حال آیا در آن زمان، به نوع خاصی از پوشش، «جلباب» اطلاق می‌شده یا قابل تعمیم به مطلق جلباب است؟ در این زمینه به بعضی از معانی‌ای که لغویین بیان کرده‌اند باید اشاره شود تا پس از آن مشخص ‌شود که جلباب چه معنایی دارد.