74ـ هماهنگي ظاهر و باطن در توجّه به خدا

در پاسخ به اين سؤال که چرا نمازگزار بايد نماز خود را به سوي كعبة معظمه بخواند؟ در اين شرطيت قبله براي مصلّي چه حكمت و رمز و رازي وجود دارد؟ شهيد ثاني اعلي الله مقامه الشريف مي‌فرمايد:⁽¹⁾ «أمّا الاستقبال فهو صرفٌ لظاهر وجهك عن سائر الجهات إلی جهة بيت الله تعالی» استقبال به قبله اين است كه انسان ظاهر بدن و روي خود را از تمام جهات برگردانده و به سمت کعبه و خانه خدا توجّه کند. اين بدين معناست كه مي‌خواهد به خدا عرض كند كه خدايا از دنيا و آنچه در اوست، و از آنچه كه رنگ تو را ندارد روي گردانم و مي‌خواهم ظاهر و باطن وجود خود را متوجه به سوي تو نمايم. اگر نمازگزار توجّه به اين امر داشته باشد چقدر بر نيّت نماز او اثر دارد؟ چقدر اين نماز معنوي‌تر، خالص‌تر و با روح‌تر انجام مي‌شود. لذا در روايات وارد شده در نماز آن طور باشيد كه گويا خدا را مي‌بينيد و اگر شما خدا را نمي‌بينيد او شما را مي‌بيند.

بعد شهيد ثاني مي‌فرمايد «أفتری أنّ صرف القلب عن سائر الامور إلی امر الله تعالی ليس مطلوباً منك» مي‌فرمايد دقت نما فقط صرف توجّه قلب به خدا و اينکه

1. التنبيهات العليه:‌ ص 105.

در قلب تو چيزي غير از خدا نباشد، مطلوب نيست! همانطور كه اگر قلب حرم خداست و بايد غير خدا در آن ساكن نشود و توجّه به غير او نكند، بدن ظاهري تو هم بايد فقط متوجه خدا باشد. از امر خداوند به ايستادن به سوي کعبه نتيجه مي‌گيريم كه بين ظاهر و باطن بايد اين رابطه وجود داشته باشد که وقتي انسان ظاهر خود را متوجه به خدا كرد لا محاله قلبش هم متوجه خدا شود و وقتي قلب متوجه خداست، لا محاله ظاهر هم بايد از غير خدا دور شود و متوجه خداي تبارك و تعالي باشد ولو اينكه غالباً بزرگان ما در كتب اخلاقي و عرفاني، ظاهر را به عنوان طريق براي باطن قرار مي‌دهند، همچنانکه در همين مسئلة كعبة معظمه، حسب بيان برخي از روايات مقابل کعبه در آسمان چهارم بيت المعمور واقع شده که محل طواف ملائكه است، بيت المعمور هم در ازاء عرش خداي تبارك و تعالي قرار گرفته است. اين ارتباط عميقي است که از زمين به بالا و از اين ظاهر به آن باطن و حقيقت وجود دارد.

نبايد فكر كنيم كه كعبه بنايي است متشکل از سنگ‌هايي كه حضرت ابراهيم(عليه السلام) در آنجا بنيان نهاد و مي‌شد آن را در جاي ديگري هم بنا كند اما حالا که آنجا بنا كرده است، اين به عنوان يک امر قراردادي تعيين شده است! هرگز. كعبه خيلي اسرار دارد؛ اينكه در روايات وارد شده نظر کردن به كعبه مستحب است، انساني كه در مسجد الحرام نشسته، هر اندازه كه به كعبه نگاه كند نگاه او ثواب دارد، براي اين است كه فقط ظاهر کعبه مراد نيست بلكه بايد دانست در محاذات آن بيت المعمور قرار گرفته، و آنجا هم در محاذات عرش خداي تبارك و تعالي مي‌باشد يعني سرّ كعبه بيت المعمور است و سرّ بيت المعمور عرش خداي تبارك و تعالي است. پس ما با ايستادن به سمت قبله وجه خود را از آنچه كه غير خداست دور مي‌كنيم و توجّه خود را به آن حقيقت واحده يعني خداي تبارك و تعالي معطوف مي‌كنيم و اين بدان معناست كه ظاهر انسان هم صبغه و رنگ خدايي پيدا مي‌كند.

75ـ صورت باطني عدم توجّه به خدا در نماز

تاکنون اين نكته را مورد توجّه قرار داديم همانطور كه قلب نمازگزار بايد متوجه خدا باشد ظاهر و جوارح بدن او هم بايد به سمت وجه خدا باشد كه اين وجه در زمين كعبة معظمه است. يكي از آثار توجّه نمازگزار به قبله اين است كه به قلب خود بفهماند كه قلب هم فقط و فقط بايد به ياد خدا و در فکر عظمت و قدرت او باشد. اگر کسي به سمت كعبه بايستد اما دل او مايل به غيرخدا باشد، اين بزرگترين استهزاء نسبت به خداست، شما اگر به حسب ظاهر به صورت كسي نگاه کرده وشروع به صحبت با او کنيد، اما دل‌ و حواس‌تان جاي ديگري باشد. يا برعکس اگر متوجه شويد كسي كه در مقابل شما ايستاده و با شما صحبت مي‌کند فكر و قلبش جاي ديگري است، چه حالي پيدا مي‌كنيد؟ مبادا ظاهر و بدن ما به سمت قبله باشد اما قلب‌ ما متوجه خدا نباشد و در فکر امور ديگر باشيم.

اين روايت پيامبر اكرم(صلي الله عليه وآله وسلم) را به ياد آوريم كه فرمود: «أَمَا يَخَافُ الَّذِي يُحَوِّلُ وَجْهَهُ فِي الصَّلَاةِ أَنْ يُحَوِّلَ اللهُ وَجْهَهُ وَجْهَ حِمَار»⁽¹⁾ آيا آن كسي كه به سمت قبله

1. بحار الأنوار، چاپ بيروت: ج 81، ص 211.

ايستاده و نماز مي‌خواند و قلباً توجّه به خدا ندارد بلكه قلب و فكرش مشغول امور دنيوي است، نمي‌ترسد كه خدا صورت او را به شکل يك الاغ تغيير بدهد؟

بايد در اين روايت خيلي تأمل و دقت نمود و نكات آن را به دست آورد. چرا تعبير فرموده كه قيافه او بايد به شکل حمار تغيير پيدا كند؟

شايد معنايش اين باشد. کسي که به سوي خدا بايستد اما قلب و فکرش جاي ديگري باشد، يکي از آثاري كه خداوند بر اين فرد مترتب مي‌كند کاستن از عقل اوست، ممکن است عقل او را آنقدر کاهش بدهد که در کم عقلي مثل حمار شود، خيلي بعيد است كه مراد پيامبر اين باشد كه خدا صورت ظاهري اين شخص را به صورت حمار در بياورد، بلكه مي‌فرمايد صورت باطني‌ اين فرد چنين است، چون حمار در ميان حيوانات كم‌ عقل‌ترين حيوانات است.

البته يكي ديگر از احتمالاتي كه در مورد روايت وجود دارد آن است كه اين حقيقت مربوط به کسي است که در نماز صورت خود را به اين طرف و آن طرف بگرداند، اما احتمال صحيح همان احتمال قبل است.

پس توجّه داشته باشيم وقتي به نماز ايستاديم همانطور که رو به سوي کعبه مي‌نمائيم به عظمت خداي تبارك و تعالي توجّه كنيم، قلب ما هم رو به كعبه کند، بيت المعمور و عرش خدا را ببيند، تا نماز ما يك نماز با روح باشد، انشاء‌الله.

76ـ ويژگي‌هاي کعبه

گفته شد به سوي قبله ايستادن اختصاص به حال نماز ندارد و در بسياري از امور معنوي و دنيوي مورد توجّه است، حالا يا به نحو الزام يا به عنوان امري مستحب. روايتي هم ذکر شد كه قبله براي انساني كه به سمت او مي‌ايستد ايجاد امنيت مي‌کند، در برخي از روايات نكته‌ ديگري ذكر شده و آن اين است كه كعبه «أَوَّلُ رَحْمَةٍ وُضِعَتْ عَلَى وَجْهِ الْأَرْضِ فَجَعَلَهُ اللهُ عَزَّوَجَلَ‏ مَثابَةً لِلنَّاسِ وَ أَمْنا»⁽¹⁾ اولين رحمتي است كه از سوي خداي تبارك و تعالي نسبت به زمين و اهل زمين نازل شده، كعبه‌ معظمه اولين جلوة حق تعالي در روي زمين و اولين محلي است كه مورد عنايت حق تبارك و تعالي قرار گرفته است. لذا در روز دحو الارض، روز بيست و پنجم ذي القعده روزه گرفتن مستحب است و ثواب هفتاد سال روزه را دارد. دحو الأرض روزي است كه كعبه يعني اين قسمت زمين از آب خارج شد و زمين بعد از آن گسترش پيدا کرد، اين خصوصيات ما را متوجه عظمت كعبه مي‌كند، در روايتي از امام باقر(عليه السلام) وارد شده؛ همين كه خدا كعبه را به خود نسبت داده و فرموده: «بيتي» خانة من، اين انتساب گوياي عظمت و بزرگي اين مکان

1. کافي، ج 4، ص 149.

شريف است.

انسان در ميان همة موجودات اين افتخار را دارد كه خدا در موردش فرموده است «نَفَخْتُ فيهِ مِنْ رُوحي» همة عظمت و برتري انسان از اين انتساب و اضافه‌اي است که به واسطه دميده شدن روح الهي، به حق تبارك و تعالي پيدا كرده است و از همين جهت صلاحيّت خلافت الهي را پيدا كرده است. غير از انسان در ميان جمادات اين انتساب را فقط نسبت به كعبة معظمه مي‌يابيم که خداوند مي‌فرمايد «بيتي» کعبه خانه خداي تبارك و تعالي است.

ما وقتي به سوي اين بيت مي‌ايستيم اصلاً خود را در مسير ديگري غير از همة مسيرهاي عالم قرار مي‌دهيم، به سوي عظمت خدا و خانة خدا مي‌ايستيم. بايد توجّه كنيم كه اين يك حالتي است كه انسان را به خدا نزديكتر و براي راز و نياز با او آماده‌تر مي‌سازد.

امام صادق(عليه السلام) در روايتي فرمود⁽¹⁾ «إذ استقبلت القبلة فآيس من الدّنيا و مافيها والخلق وما هم فيه» اينكه ايستادن به سمت قبله اين همه آثار و عظمت دارد نه فقط براي اينست كه انسان روی خود را به سمت كعبه قرار داده است بلکه به خاطر رعايت شرايط و مقدمات آن هم مي‌باشد كه يكي از شرايطش اين است كه انسان وقتي به سوي قبله ايستاد از دنيا و آنچه که در اوست مأيوس و نااميد باشد و براي هيچ چيز دنيا ارزش قائل نباشد، از خلق و آنچه در آن هستند، مأيوس باشد «واستفرغ ْ قَلْبَكَ عَنْ كُلِ‏ شَاغِلٍ‏ يَشْغَلُكَ عَنِ اللهِ تَعَالَى» قلب خود را از هر چيزي که تو را از خدا دور كند خالي كن، خواه جاه و مقام باشد يا مال و كسب و كاسبي، حتي اگر آن اشتغال قلبي علم و مباحث علمي باشد، انسان در حيني كه به سمت قبله ايستاده بايد قلبش را از همة اموري كه او را از خدا باز مي‌دارد خالي كند.

«وَعَايِنْ‏ بِسِرِّكَ عَظَمَةَ اللهِ تَعَالَی» با باطن و سرّ خود عظمت خدا را ببين. انسان

1. مصباح الشريعه: باب 13 ...

وقتي كه مأيوس از دنيا و خلق شود و خود را از هر چه كه غير خداست دور كند با چنين باطن و سرّي مي‌تواند عظمت خدا را مشاهده كند. خوشا به حال آن كساني كه اين حال برايشان به وجود مي‌آيد و عظمت خدا را مشاهده مي‌كنند. غايت سوي قبله‌ ايستادن‌ها و نماز خواندن‌ها آن است كه قلب انسان آلودگي‌ها و وسوسه‌ها و موانع را كنار بگذارد و با پاکي و صفا عظمت خداي تبارك و تعالي را مشاهده ‌كند.

معناي به سوي قبله ايستادن اين است كه انسان همة امور را جمع ‌كند، دور بياندازد و با درونش عظمت خدا را مشاهده ‌كند به سوي قبله ايستادن انسان را به ياد قيامت مي‌اندازد و اين كه يك روز بايد در پيشگاه خدا بايستيم و حساب پس بدهيم، چنين توجهي حالات معنوي بسيار خوبي براي نمازگزار به وجود مي‌آورد و خدا چنين حالاتي را روزي همة ما بفرمايد، انشاء الله.

خلاصه‌ای از اسرار قبله

الف) از روایات استفاده می‌شود که انجام امور مهمه، لازم است و یا مناسب است به سوی کعبه باشد، مانند زراعت و ذبح قربانی و نیز برای استجابت دعا و دفن میت؛ بنابراین، توجه به کعبه اختصاص به نماز ندارد.

ب) کعبه ام القری و مرکز بسط زمین است و بر حسب برخی روایات در وسط زمین قرار گرفته است و وجه خداوند در زمین برای اهل آن است.

ج) چون کعبه محل امن است، ایستادن به سوی او، یک امنیت روحی و معنوی برای انسان ایجاد می‌کند.

د) توجه به قبله به این معنی است که انسان ظاهر بدن و روی خود را از تمام جهات برگردانده و به سمت خدا و خانه او متوجه می‌کند.

هـ) با توجه به سوی کعبه ظاهر و باطن هر دو در این جهت یعنی توجه به خدا متحد می‌شوند.

و) با توجه ظاهری به کعبه، قلب انسان باید متوجه به بیت المعمور و عرش خدا شود.

ز) کعبه اولین رحمتی است که از سوی خداوند نسبت به زمین و اهل آن نازل شده و اولین جلوه حق تعالی در روی زمین است.

ح) به سوی کعبه ایستادن، انسان را به یاد ایستادن در برابر پروردگار در روز قیامت می‌اندازد، بنابراین، باید از دنیا و آنچه در آن است، از مردم و آنچه در اختیار آنان است، چشم بپوشاند.

باب پنجم: اسرار اذان و اقامه