داشته و به آن بسيار اهميت بدهند.

امام صادق(عليه السلام) فرمود: «إِنَّ فَضْلَ الْوَقْتِ الْأَوَّلِ عَلَى الْآخِرِ كَفَضْلِ الْآخِرَةِ عَلَى الدُّنْيَا»؛⁽¹⁾ فضيلت اول وقت نسبت به آخر وقت مثل فضيلت آخرت نسبت به دنياست.

1. کافي: چاپ اسلاميه، ج3، ص274.

باب چهارم: سر استقبال و ایستادن به سوی کعبه

71ـ لزوم توجّه به کعبه

از مباحثي كه در اسرار نماز بايد به آن توجّه شود مسئلة قبله و ايستادن نمازگزار به سوي كعبه است. يکي از شرايط صحّت نماز اين است كه نمازگزار به سوي کعبه بايستد و نماز بخواند به طوري كه اگر عمداً مقدار کمی انحراف از جهت قبله داشته باشد مضرّ به صحّت نماز اوست. نكته‌ مهم اين است كه سرّ استقبال به کعبه در باب نماز چيست؟ از طرفي در آيات شريفة قرآن آمده، «للَّهِِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ فَأَيْنَمَا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللهِ»⁽¹⁾ مشرق و مغرب براي خداست و هرکجا روي نمایید، آنجا وجه خداست انسان به هر طرف و جهتي كه رو کند آنجا خالي از خدا نيست، ما هيچ جهتي از جهات عالم را نداريم كه بگوئيم در آن جهت خداي تبارك و تعالي حضور ندارد، نمي‌توان گفت خدا در آسمان است و در زمين نيست، نمي‌توان گفت خدا در كعبه است و در جاي ديگر نيست. عقل هم چنين ادراكي دارد و حکم مي‌کند آن موجودي كه همة اين عالم و تمام ممكنات و تمام موجودات ماسواي خود را آفريده بايد نسبت به همه احاطه داشته باشد، بايد در همه‌ جا حضور داشته باشد و نمي‌توانيم عقلاً جايي را تصور كنيم كه آنجا خداي

1. سوره بقره: آيه 115.

تبارك و تعالي وجود نداشته باشد. با توجّه به اين مطلب چرا بايد نماز به سمت كعبه خوانده شود؟‌ چه سرّي در اين مسئله وجود دارد؟ به طوري كه اگر نماز به آن طرف نباشد ولو اينكه کسي تمام عمر نمازش را به سوي جهت‌هاي ديگر بخواند اين نماز مورد قبول خدا نيست. براي روشن شدن مطلب ابتدا بايد مقدمه‌اي را بيان كنيم. اساساً به سوي كعبه بودن اختصاص به نماز ندارد، اگر به فروع فقهيه و متون روايي مراجعه کنيم، امور زيادي را مي‌يابيم که انجام آن بايد به سمت كعبه باشد، ذبح قرباني اگر به سوي قبله نباشد آن قرباني حلال و تزکيه نمي‌شود. و نیز مستحب است شخصي را كه در حال احتضار و جان دادن است به سوي قبله قرار بدهيم، وقتي ميت دفن مي‌شود بايد صورت او به سوي قبله باشد. حتي در نشستن معمولي بهتر است كه انسان به سوي قبله بنشيند. در بيان خصوصيّات شخصي پيامبر اكرم(صلي الله عليه وآله وسلم) امام صادق(عليه السلام) مي فرمايد: «كَانَ رَسُولُ اللهِ(صلي الله عليه وآله وسلم) أَكْثَرَ مَا يَجْلِسُ تُجَاهَ الْقِبْلَة»⁽¹⁾ غالباً به سمت قبله مي‌نشست.

همچنين حماد بن عثمان مي‌گويد: « رَأَيْتُ أَبَا عَبْدِ اللهِ(عليه السلام) يَجْلِسُ فِي بَيْتِهِ عِنْدَ بَابِ بَيْتِهِ قُبَالَةَ الْكَعْبَة»⁽²⁾ امام صادق(عليه السلام) در خانه‌اش به سمت كعبه مي‌نشست.

در روايات باب زراعت هم وارد شده: «إِذَا أَرَدْتَ أَنْ‏ تَزْرَعَ‏ زَرْعاً فَخُذْ قَبْضَةً مِنَ الْبَذْرِ وَ اسْتَقْبِلِ الْقِبْلَة» وقتي مي‌خواهيد زراعت کنيد بذر را برداشته و به سوي قبله ايستاده و بگوئيد: «وقل أَفَرَأَيْتُمْ مَا تَحْرُثُونَ أَأَنْتُمْ تَزْرَعُونَهُ أَمْ نَحْنُ الزَّارِعُونَ»⁽³⁾ كه خوب است كشاورزان ما به اين روايت توجّه كنند و موقع كاشت اين آية شريفه را رو به قبله بخوانند و بعد سه مرتبه بگويند «الله الزّارع» خدا زارع است. پس مسئلة استقبال قبله اختصاص به نماز ندارد و در حالات و امور ديگر هم وجود دارد، اين مطلب روشن مي‌كند كه يك سرّ و حقيقتي در كعبة معظمه وجود دارد كه مي‌بايد بندگان امور مهمة خود را به آن سمت انجام بدهند.

1. کافي، چاپ اسلاميه: ج2، ص 661.
2. کافي، چاپ اسلاميه: ج 2، ص 662.
3. کافي، چاپ اسلاميه:‌ ج 5، ص 262.

72ـ سرّ اهميت کعبه و قبله قرار گرفتن آن

به عنوان مقدمه بیان شد به سوي قبله بودن اختصاص به حال نماز ندارد در بسياري از امور مثل ذبح قرباني، زراعت و حتي نشستن معمولي، مسئلة استقبال قبله مطرح است. و در روايات وارد شده كه يكي از شرايط استجابت دعا اين است كه انسان به سوي قبله بايستد و با خداي تبارك و تعالي مناجات كند.

صفوان جمال مي‌گويد⁽¹⁾ «شَهِدْتُ أَبَا عَبْدِ اللهِ(عليه السلام) وَ اسْتَقْبَلَ الْقِبْلَةَ قَبْلَ التَّكْبِيرِ» امام صادق(عليه السلام) را ديدم قبل از اينكه تكبير بگويد به سوي قبله مي‌ايستاد و عرض مي‌كرد:

«اللهُمَّ لَا تُؤْيِسْنِي مِنْ رَوْحِكَ‏ وَ لَا تُقَنِّطْنِي‏ مِنْ رَحْمَتِكَ وَ لَا تُؤْمِنِّي مَكْرَك‏»، پروردگارا مرا مأيوس و نااميد از رحمتت مگردان و از مکر خود ايمن مساز» مي‌بينيم كه دعا هم بايد به سمت قبله باشد. حتي در مورد زن‌هايي كه عذر شرعي در انجام نماز دارند مستحب است وضو بگيرند و هنگام نماز در همان محلي که معمولاً نماز مي‌خوانند، رو به قبله بنشينند و به اندازة يك نماز معمولي ذكر خدا بگويند. پس روشن شد كه استقبال قبله اختصاص به حال نماز ندارد و

1. کافي، چاپ اسلاميه: ج 2، ص 544.

لذا همة توجه‌ها را بايد معطوف به اين نکته كنيم كه كعبه چه خصوصيتي دارد؟ و چه رمز و حقيقتي در آن نهفته است؟حسب تعبير امام خمینی رضوان الله عليه در كتاب سرّ الصّلاة کعبه امّ القري و مركز بسط زمين است.⁽¹⁾

در روايتي از پيامبر اكرم(صلي الله عليه وآله وسلم) وارد شده است «سُمِّيَتِ‏ الْكَعْبَةُ كَعْبَةً لِأَنَّهَا وَسَطُ الدُّنْيَا»⁽²⁾ کعبه به اين نام نهاده شده چون مركز ثقل عالم است، اولين نقطه‌اي است كه بعد از جريان كشتي نوح از آب بيرون آمد، قرآن هم در سورة نازعات مي‌فرمايد «وَالْأَرْضَ بَعْدَ ذَلِكَ دَحَاهَا»⁽³⁾ كعبه ام القري و مركزيّت دارد. ما مي‌توانيم در اينجا اين تعبير را داشته باشيم كه كعبه وجه خداي تبارك و تعالي در اين عالم أرض است.

مرحوم ميرزا جواد ملكي تبريزي رضوان الله عليه مي‌فرمايد: خدا در هر عالمي نسبت به اهل آن عالم وجهي دارد، در عالم دنيا هم نسبت به اهل زمين وجه خدا كعبة معظمه است، يعني خداوند اينطور مقرّر فرموده كساني كه مي‌خواهند بر روي زمين به سوي خداي تبارك و تعالي توجّه کنند رو به کعبه نمایند. ما وقتي كه به سوي كعبه مي‌ايستيم معنايش اين است كه توجّه خود را از هر چه كه غير خداست برگردانده و فقط رو به سوي خداي تبارك و تعالي مي‌كنيم. وجه خدا بدين معنا نيست که بگوئيم خدا وجه و صورت ظاهري دارد بلکه وجه يعني مظهري كه انسان به وسيلة آن مي‌تواند متوجه به حق بشود، و رو به سوي او کند گر چه در همة حالات خدا بر انسان احاطه دارد و انسان مي‌تواند با او راز و نياز كند، اما در حال نماز چون وجه خدا در زمين كعبة معظمه است، نمازگزار بايد آن را مورد توجّه و استقبال قرار دهد.

انسان نمازگزار در همه حال چه ايستاده يا نشسته و يا حتي اگر مجبور است نمازش را خوابيده بخواند بايد توجّه به كعبة معظمه داشته باشد.

1. سرّ الصلاة (معراج السالکين): ص65.
2. من لا يحضره الفقيه:‌ج 2، ص 190.
3. سوره نازعات: آيه 30.

73ـ قبله وامنيت معنوي

امام صادق(عليه السلام) مي‌فرمايد:

كَانَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ صَلَوَاتُ‏ اللهِ عَلَيْهِ إِذَا أَهَلَّ هِلَالَ شَهْرِ رَمَضَانَ أَقْبَلَ إِلَى الْقِبْلَة؛⁽¹⁾

اميرالمؤمنين(عليه السلام) وقت حلول و فرا رسيدن هلال ماه مبارک رمضان رو به قبله نموده و شروع به دعا مي‌كرد.

از اين نکته که در انجام امور مهمه رعايت جهت قبله لازم است، نتيجه گرفتيم در كعبة معظمه يك رمز و سرّي وجود دارد كه بايد بدانيم آن سرّ چيست؟ در برخي از روايات چنين آمده كه قبله عنوان امن را دارد. امير المؤمنين(عليه السلام) فرمود: «لَا يَجُوزُ لِلرَّجُلِ أَنْ يُصَلِّيَ وَ بَيْنَ يَدَيْهِ سَيْفٌ‏ لِأَنَ‏ الْقِبْلَةَ أَمْن‏»⁽²⁾ نمازگزار وقتي در حال خواندن نماز است جلوي خود شمشير قرار ندهد، چون قبله محل امن الهي است، با دقت در اين عبارت می‌توانیم اين نكته را استفاده كنيم كه ايستادن به سوي كعبة معظمه، يك امنيّت روحي و معنوي براي انسان ايجاد مي‌کند، يعني در حقيقت همانطور كه خداوند محيط كعبه و مكة معظمه را به عنوان حرم امن قرار داده

1. کافي، چاپ اسلاميه: ج 4، ص 74.
2. من لا يحضره الفقيه:‌ج 1، ص 250.

است اين امنيت فقط به فردي كه داخل آنجا شود اختصاص ندارد! بلكه فوق اين امنيت ظاهري است، انسان وقتي كه به سمت قبله مي‌ايستد، خداي تبارك و تعالي براي او امنيّتي ايجاد مي‌كند که اگر به سمت جهات ديگر بايستد اين امنيت وجود نخواهد داشت، هر چند در جهات ديگر هم خدا هست اما اين امنيتي كه ارادة حق تبارك و تعالي به آن تعلق پيدا كرده نيست. بر حسب اين روايت نمازگزار در نماز بايد آنقدر خود را در حرم امن خدا بداند كه نبايد شمشيرش را براي دفاع از خود در پيش رو قرار دهد، قطعاً اين حديث امنيت معنوي و باطني را افاده مي‌كند، يعني انساني كه رو به سمت قبله کرده است، فكر و قلب و عقل و نفس او از وسوسه‌ها و از افكار شيطاني دور مي‌شود، يعني در اين حالت خداوند مقدار زيادي شيطان را محدود مي‌كند.

خداي تبارك و تعالي همانطور كه در ماه رمضان دست و پاي شيطان را مي‌بندد، وقتي هم نمازگزار به سوي كعبه و خدا مي‌ايستد، امنيتي را براي او ايجاد مي‌كند و به همين جهت در برخي از روايات از پيامبر اكرم(صلي الله عليه وآله وسلم) نقل شده است «إِذَا قَامَ الْعَبْدُ إِلَى الصَّلَاةِ فَكَانَ هَوَاهُ وَ قَلْبُهُ إِلَى اللهِ تَعَالَى انْصَرَفَ كَيَوْمَ وَلَدَتْهُ أُمُّه»⁽¹⁾ اگر بنده‌اي براي نماز قيام كند و در طول نماز وجه و فكر و قلب او متوجه خدا باشد، در پايان نماز گناهان او از بين مي‌رود و مثل روزي مي‌شود که از مادر زاده شده است. قرار گرفتن ظاهر بدن به سوي قبله مقدمه است براي آنکه وجه باطن يعني قلب و روح ما به خداي تبارك و تعالي توجّه پيدا كند. اينكه فرموده‌اند قبله امنيت است، يعني خداي تبارك و تعالي از نمازگزار مراقبت کرده و آلودگي‌ها را از او دور مي‌كند، نمي‌گذارد گرفتار اقسام وسوسه‌ها شود، همة شرايط را فراهم مي‌كند تا اين بنده با او مناجات و راز و نياز كند، اين يكي از نكات مهمي است كه در باب قبله بايد به آن توجّه داشته باشيم.

1. بحار الأنوار، چاپ بيروت: ج 81، ص 261.