باب دوم: اسرار ستر عورت

56ـ اسرار ستر عورت در نماز

يكي از شرايطي كه انسان نمازگزار بايد رعايت كند، ستر عورت است. نوعاً اين سؤال مطرح مي‌شود که چرا نمازگزار در نماز بايد ستر عورت داشته باشد و عورت خود را بپوشاند؟ نزد خدايي که آگاه به ظاهر و باطن انسان است چه فرقي مي‌کند بنده نمازگزار او پوشيده باشد يا عريان؟ چه خصوصيت و اسراري در ستر عورت وجود دارد كه به عنوان يكي از واجباتي كه در نماز بايد رعايت شود، مطرح گرديده است.

بزرگان ما در كتاب‌هاي اسرار الصّلاة خود در اين مورد نكات بسيار ارزنده‌اي را بيان فرموده‌اند، مخصوصاً حضرت امام خميني رضوان الله تعالي عليه نكات بسيار مهمي را ذکر فرموده كه برخي نکات از فهم امثال ما خارج است و اختصاص به همان درك و حقيقت نوراني ايشان و امثال ايشان دارد. در مورد ستر عورت در نماز بايد گفت پوشاندن عورت و مقابح بدن، مواضعي كه نظر به آن مواضع قبيح است و عقلا هم از نگاه به آن اجتناب مي‌كنند، نازل‌ترين و پائين‌ترين مرتبة ستر عورت است و به تعبير امام رضوان الله عليه، اين ستر عورتي است كه نزد عامة مردم مطرح است. ايشان پنج مرتبه ديگر براي اين ستر

عورت بيان مي‌فرمايند؛ 1) ستر عورت نزد خاصّه، 2) ستر عورت نزد خواص،

3) ستر عورت نزد اهل ايمان، 4) ستر عورت نزد اهل معرفت، 5) ستر عورت نزد اهل ولايت.⁽¹⁾

واضح است که هر پوششی لباس و ساتري خاص لازم دارد، ستر مواضع قبيحه‌ ظاهر بدنِ با همين لباس‌هاي ظاهري يا حتي در مواردي كه لباس نباشد با برگ درخت، و اين گونه امور امكان‌پذير است، انسان به راحتي مي‌تواند اين مواضع را مستور كند، اما مراتب بالاتر پوشش، لباس‌هاي ديگري را لازم دارد. نظير لباس تقوا که اگر انسان بخواهد اعمال قبيحه‌ و زشت خود را بپوشاند بايد لباس تقوا داشته باشد يعني كاري كند كه از جسم او عمل قبيحي سر نزند، در مرتبه سوم اگر بخواهد قبايح و زشتي‌هايي را كه در نفس انسان است بپوشاند بايد با لباس عفاف و پاكي آن را مستور نمايد. و در مرتبة چهارم اگر بخواهد زشتي‌ها و عيوب قلب را كه در نفس و روح او هست بپوشاند بايد از لباس طمأنينه استفاده کند. و مرتبه پنجم لباس شهود و لباس تمكين است كه از جمله مفاهيمي است كه درك آن براي ما بسيار مشكل است.

مقصود ما از اشارة به اين مراتب آن است كه نمازگزار بداند اگر در نماز بايد نسبت به قبايح ظاهري خود پوشش و ساتري را انتخاب كند، اعمال او هم نياز به ساتر دارد، قلب او و فكر او و درون او هم نياز به ساتر دارد، ملكات زشت اخلاقيِ او هم نياز به ساتر دارد، ما با گذر از قبایح ظاهري بايد فكر خود را متمركز در قبايح باطني کنيم. مرحوم شهيد ثاني رضوان الله تعالي عليه مي‌فرمايند انسان بايد تمام قبايح باطني خود را در دل و قلب خود جمع كند و بداند تنها ساتر آن عبارت از خوف خدا و اميد به رحمت خداست. خوف و رجاء را به عنوان يك ساتر براي ملكات زشت باطني و اخلاق ناپسند خود قرار دهد، با اين توضيحات معلوم شد چرا نمازگزار در حال نماز و در پيشگاه حضرت حق که

1. سرّ الصلاة (معارج السالکين): ص49.

آگاه به ظاهر و باطن است بايد عورت خود را بپوشاند ولو در جايي باشد که هيچ کس او را نمي‌بيند و لذا تأکيد شده حتي لباسي كه براي نماز انتخاب مي‌كند لباسي نباشد كه او را مشغول به خود و متوجه به غير خدا كند، لباس خاصي نباشد که موجب عجب و خودپسندي او شود.

به عبارت دیگر، هدف اساسی از پوشش بدن و عورت خود مستور گذاشتن ظاهری این اعضاء و جوارح است. این عمل مقدمه‌ای است برای توجه به لزوم پوشش سایر عیوب و زشتی‌ها. با این عمل انسان آگاه می‌شود بر اینکه در نفس و روح او عیبها و نواقص و آلودگی‌های فراوانی وجود دارد که باید به طریق خاص آنها را بپوشاند.

انسان از اين شرط ستر بايد پي ببرد به اينكه نياز به ساتر واقعي دارد، نياز به تهيه ساتر براي اعمال و اخلاق و ملکات ناپسندش دارد. و قرآن کريم مي‌فرمايد: « وَ لِباسُ التَّقوى‏ ذلِكَ خَيرٌ » بهترين لباس، لباس تقواست.

خداوند ما را بهره‌مند از اين لباس زيباي تقوا بنمايد.

57ـ صورت انساني، پوشاننده حقيقت اعمال حيواني بشر

پيرامون اسرار ستر عورت در نماز بيان كرديم اين ستر ظاهري‌ كه لازم است انسان قسمتي از بدن خود را به حسب ظاهر در نماز بپوشاند براي آن است كه به خودش بفهماند به ستر و پوشش‌هاي فراواني نيازمند است، انسان نبايد فكر كند فقط جسم او نياز به ستر دارد، بلکه بايد براي ستر قبايح و زشتي‌هاي باطني خودش نيز فكري بكند.

امام خمینی رضوان الله تعالي عليه مي‌فرمايند خداوند متعال ستار جميع عورات و مقابح خلق است، يعني يكي از چيزهايي كه ما بايد خدا را به خاطر آن شكر كنيم اين است كه خدا براي بشر لباس قرار داده (همين لباس ظاهري) كه به وسيلة اين لباس مي‌تواند خودش را بپوشاند. خداوند اين امتياز را به بشر داده و در ساير حيوانات و موجودات عالم چنين چيزي نيست، اين يك كرامتي است كه خداوند براي بشر قرار داده كه همة مقابح و زشتي‌هاي بدن او با لباس‌هاي گوناگون كه در فرهنگ‌هاي مختلف وجود دارد پوشيده مي‌شود.

اما مطلب ديگر اين است كه ما بايد توجّه داشته باشيم خداوند همين صورت انساني را پرده‌ و ساتر حقيقت اعمال قبيحة بشر قرار داده و به وسيله اين صورتِ

ظاهر آن حقيقت باطن را ‌پوشانده است و اين نكتة بسيار بسيار مهمي است.

اگر خداوند اين صورت انساني را كنار بگذارد، اگر ارادة حق تبارك و تعالي بر اين باشد كه هر كسي هر عملي انجام مي‌دهد حقيقت و صورت واقعيه‌ آن عمل هويدا و آشكار بشود، همه گرفتار رسوايي و خواري خواهند شد «الاّ قليل». بر حسب آيات و روايات اين از اعتقادات ما است كه در روز قيامت مردم بر همان صورت واقعية اعمالشان محشور مي‌شوند، در بعضي روايات آمده برخي از صورت‌ها در قيامت آنچنان زشت و كريه است كه صورت خنزير (خوك) و ميمون در پيش آن چهره‌ها بسيار زيباست. اين دليل بر آن است كه در همين عالم دنيا فيض ستاريت خداوند دائماً جاري است، خدا اجازه نمي‌دهد كه صورت حقيقت اعمال ما بر يكديگر روشن شود و إلاّ اگر باطن اعمال بخواهد ظاهر شود صورت‌هاي بسيار زشت و متعفّن از هر عمل ناپسند نمايان خواهد شد. لذا همين صورت ظاهري انسان يك ساتر است بر آن صورت‌هاي قبيحة اعمالي كه انسان انجام مي‌دهد.

در روايات وارد شده كسي كه در عالم دنيا متكبر است روز قيامت به صورت يك مورچة ضعيف محشور و پايمال تمام خلايق مي‌شود تا زماني که همه مردم از حساب فارغ شوند، ظهور حقيقت متکبر در آن عالم ظهور اين چنيني است. امام رضوان الله عليه مي‌فرمايند⁽¹⁾ سالك سبيل آخرت و مجاهد في سبيل الله بايد عورات باطنية خود را با تمسّك به مقام غفّاريت و ستاريت حضرت حق ستر نمايد، زيرا اوست كه صورت حقيقي اعمال ما را در اين دنيا پوشانده و مستور كرده، انسان بايد با ذكر يا غفار و يا ستار مأنوس باشد، خداوند اين عنوان ستاريّت را دائماً براي بشر به کار مي‌بندد، توجّه كنيم به اينكه ساتر و ستار حقيقي خداست، و از اينجا بايد به اين نکته پي ببريم وقتي لازم باشد ما عيوب ظاهريِ و زشتي‌هاي باطني خودمان را بپوشانيم به طريق اولي به هيچ وجه نبايد

1. سرّ الصلاة (معارج السالکين): ص50.

در صدد افشاي عيوب ديگران برآئيم كه آن مسئلة بسيار بسيار خطرناكي است كه شخصي متوجه عيبي از ديگري بشود ولي ستاريّت نكند و پرده‌دري كند و آن را افشا و برملا نمايد، بيان خواهيم كرد كه چه آثار بسيار بد و عجيبي در روايات براي اين عمل ذكر شده است.

58ـ ستر عيوب و عورتهاي باطني

در مورد اسرار ستر عورت روايت مفصلي در کتاب مصباح الشريعه از امام صادق(عليه السلام) ذكر شده كه امام خمینی رضوان الله تعالي عليه بعد از نقل اين روايت مي‌فرمايند: تفكّر و تدبر در اين كلام جامع براي اهل معرفت و اصحاب قلوب، ابوابي از حِكَم و معارف را مي‌گشايد.

امام صادق(عليه السلام) فرمودند: «أَزيَنُ اللِّبٰاسِ لِلْمُؤمِنِ لِباسُ التّقویٰ وَأَنْعَمُهُ الايمانُ» زيباترين و آراسته‌ترين لباس‌ براي مؤمنين لباس تقواست، هيچ لباسي بهتر از اين نيست. لباس چيزي است كه انسان را حفظ مي‌كند. لباس چيزي است كه به انسان عظمت و وقار مي‌دهد و او را از برخي آسيب‌ها محفوظ مي‌دارد و بهترين اين لباس‌ها لباس تقواست كه سعادت دنيا و آخرت انسان را تضمين مي‌كند. حضرت امام صادق(عليه السلام) به اين آيه قرآن اشاره فرموده‌اند: «وَلِبَاسُ التَّقْوَى ذَلِكَ خَيْرٌ».

در ادامه می‌فرمایند: «وَأَمَّا اللِّبَاسُ الظَّاهِرُ فَنِعمَةٌ مِنَ اللهِ تَعَالَى تُستَرُ بِهَا عَورَاتُ بَنِي آدَمَ» اين لباس ظاهر نعمتي از جانب خداست که عورات بني‌آدم را مي‌پوشاند.

«وَهِيَ كَرَامَةٌ أَكرَمَ اللهُ بِهَا ذُرِّيَّةَ آدَمَ لَم يُكرِم بِهَا غَيرَهُم» خدا ذريّة آدم را با اين لباس ظاهر مورد كرامت قرار داد.

«وَهِيَ لِلمُؤمِنِينَ آلَةٌ لِأَدَاءِ مَا افتَرَضَ اللهُ عَلَيهِم» لباس وسيله‌اي است كه مؤمنين براي انجام اطاعت خدا از آن استفاده مي‌كنند.

«وَخَيرُ لِبَاسِكَ مَا لَا يَشغَلُكَ عَنِ اللهِ عَزَّ وَجَلَّ بَل يُقَرِّبُكَ مِن ذِكرِهِ وَشُكرِهِ وَطَاعَتِهِ» بهترين لباس ظاهر آن است كه تو را مشغول و متوجه غير خدا نكند و تو را از خداي تبارك و تعالي باز ندارد، بلكه تو را به شکر و ياد و طاعت خداوند نزديكتر كند.

«وَلَا يَحمِلُكَ عَلَى العُجبِ وَالرِّيَاءِ وَالتَّزَيُّنِ وَالتَّفَاخُرِ وَالخُيَلَاءِ» بهترين لباس لباسي است كه تو را وادار به عجب و خودپسندي، رياء و خودنمايي، خودآرايي و فخرفروشي و تكبر نکند.

سپس فرمودند: «فَإِنَّهَا مِن آفَاتِ الدِّينِ وَمُورِثَةُ القَسوَةِ فِي القَلبِ» يعني عجب و رياء و مفاخره از آفات دين و موجب قساوت قلوب است.

«فَإِذَا لَبِستَ ثَوبَكَ فَاذكُر سَترَ اللهِ عَلَيكَ ذُنُوبَكَ بِرَحمَتِهِ» وقتي اين لباس ظاهر را مي‌پوشي به ياد آور خداوند به سبب لطف و رحمتش گناهان تو را پنهان و مستور كرده است. «وَأَلبِس بَاطِنَكَ كَمَا أَلبَستَ ظَاهِرَكَ بِثَوبِكَ».

بنابراين همان‌طور كه ظاهر خود را با قطعه پارچه‌اي مي‌پوشاني، باطنت را توسط صدق و راستي بپوشان «وَليَكُن بَاطِنُكَ فِي سِترِ الرّهبة وَظَاهِرُكَ فِي سِترِ الطَّاعَةِ» بايد باطنت تحت پوشش ترس و خوف از عذاب و ظاهرت تحت پوشش طاعت باشد، يعني آنچه كه ظاهر تو را مستور مي‌دارد اطاعت حضرت حق تبارك و تعالي است و آنچه كه باطن تو را مستور مي‌دارد ترس از او است.

«وَاعتَبِر بِفَضلِ اللهِ عَزَّ وَجَلَّ حَيثُ خَلَقَ أَسبَابَ اللِّبَاسِ لِيَستُرَ العَورَاتِ الظَّاهِرَةَ» فضل و بزرگی خداوند را وسیلة عبرت قرارده كه وسایل پوشش را آفريد تا عورات ظاهرت را بپوشاني.