43ـ اسرار وضوء

امام صادق(عليه السلام) فرمود:

وَطَهِّر قَلبَكَ بِالتَّقوَى وَاليَقِينِ عِندَ طَهَارَةِ جَوَارِحِكَ بِالمَاءِ؛⁽¹⁾

هنگام شستشوي اعضاي بدنت با آب، قلب خود را با تقوا و يقين پاکيزه گردان.

بيان گرديد طهارت داراي مراتب متعددي است و طهارت ظاهري اولين قدم براي رسيدن به مراتب بالاتر و طهارت‌هاي باطني است.

شهيد ثاني در كتاب التنبيهات العليّه⁽²⁾ در باب وضو بيان فرمودند که علت اينكه ما در وضو و طهارت ظاهري مكلّف به شستن دست‌ها و صورت هستيم آن است که صورت و دستهاي انسان از اعضا و جوارحي است كه اكثر مردم با آن سر و کار دارند.

لذا انسان وقتي آنها را شستشو مي‌دهد، در حقيقت اعلام به اين مطلب مي‌کند كه مي‌خواهد خود را از تمام آنچه كه مردم به آن توجّه پيدا كرده‌اند پاك كند و

1. بحار الانوار: ج77، ص339.
2. التنبيهات العليه: ص 93.

آن توجهات را از خود دور كند به تعبير امام رضوان الله تعالي عليه: وضو شستن دست و صورت و تطهير از ما سوي الله است⁽¹⁾ به اين معنا كه انسان دست و صورت خودش را از غير خدا مي‌شويد و جدا مي‌كند.

پس نكتة اول اين است كه اينها اعضايي است كه مردم غالباً با آن ارتباط دارند و انسان با شستن آنها مي‌خواهد اين ارتباط و توجّه را قطع كند. نكتة دوم اين است كه انسان با همين وجه و صورت است که نسبت به امور دنيوي اهتمام مي‌ورزد و با دست و پاي خود نسبت به آن اقدام مي‌كند، آلودگي‌هاي دنيا در همين صورت و دستهاي انسان ظاهر مي‌شود و با شستن آنها مي‌خواهد خود را از اين آلودگي‌ها تطهير كند. نكتة سوم اينست كه با شستن اين ظواهر، قلب هم طاهر مي‌شود براي اينكه قلب رياست بر همة اين اعضاء و جوارح دارد، آن كه به انسان فرمان مي‌دهد كه نگاه كند، سخن بگويد، بشنود، يا با دستش كاري را انجام بدهد قلب است. به وسيلة شستن اين اعضاء و جوارح به دنبال تطهير قلب هستيم،«إِنَّ الله لَا يَنظُرُ إِلَى صُوَرِكُم وَأَعمَالِكُم وَإِنَّمَا يَنظُرُ إِلَى قُلُوبِكُم».

نكتة چهارم اينست كه «إنّ الدّنيا والآخرة ضرّتان» دنيا و آخرت مانند دو هوو هستند، ضرّه به معناي هوو است «وكلّما قربت من إحداهما بعدت عن الاخري» ای انسان، هر زماني كه به يكي از آن دو نزديك شوی از ديگري دور شده‌ای، «فلذلك أمر بالتّطهير من الدّنيا عند الاشتغال والاقبال علی الاخری» انسان که مي‌خواهد نماز بخواند، نماز اقبال به خدا و توجّه به آخرت است، لذا خدا امر كرده به اينكه انسان دست و صورتش را بشويد و خود را پاك كند براي اينكه مي‌خواهد توجّه به آخرت پيدا كند.

نكتة پنجم اينكه چون تمام توجّه انسان از طريق وجه و صورت او است، به وسيله شستن صورت، انسان مي‌خواهد وجه قلب خود را متوجه خداي تبارك و تعالي كند. انسان وقتي صورت خود را شستشو مي‌دهد بدين معناست كه

1. سر الصلاة (معراج السالکين): ص42.

مي‌خواهد آمادگي پيدا كند كه صورت و وجه قلبش متوجه خداي تبارك و تعالي بشود. اکثر حواس ظاهره در صورت انسان وجود دارد از قبيل چشم، گوش، دهان و ساير حواسّ. و اعظم اسباب براي رسيدن به دنيا هم همين اموري است كه در وجه انسان است، با شستن آن، انسان مي‌خواهد همه اينها را تطهير كند.همين طور امر به شستن دستها در وضو براي اينست كه دست از اعضايي است كه با مشتهيات نفسانيّه و طبيعيّه ارتباط فراوان دارد.

اينكه سر خود را مسح مي‌كنيم چون قوة فكر و تعقل در سر وجود دارد، و با مسح سر انسان مي‌خواهد فكر و عقل خود را در راه خدا قرار بدهد و مسح پاها براي اين نكته است كه انسان به وسيلة پاها به سوي مقصود خود حركت مي‌كند.

خلاصه اينكه در وضو، انسان تمام آن اركاني را كه مربوط به ظاهرش است تطهير کرده و از همه جهات خودش را آمادة تکلم و مناجات با خدا و لقاء او مي‌كند.

پس به وضوي خود اهميت دهيم، شايد بتوانيم بگوئيم برخي از نمازهايي كه ارزشي ندارد، و بي تأثير است و در انسان تحولي ايجاد نمي‌كند، يك جهتش اين است كه ما غافل هستيم از اينكه اين وضو را به چه نحوي بايد انجام بدهيم، اگر انسان هنگام وضو دقّت داشته باشد كه در حال تطهير خود است تا پاك شود و لياقت ملاقات با خدا را پيدا كند، اين فرد آرام آرام براي نماز هم حضور قلب پيدا مي‌كند.

انشاء الله خداوند همة ما را موفق به فهم اسرار نماز بفرمايد.

44ـ سرّ طهارت با آب

وَيُنَزِّلُ عَلَيْكُمْ مِنَ السّماء مَاءً لِيُطَهِّرَكُمْ بِهِ وَيُذْهِبَ عَنكُمْ رِجْزَ الشّيطان؛⁽¹⁾

پروردگار ازآسمان بر شما آب را فرو می‌فرستد تا به وسیله آن شما را پاک کرده و پلیدی شیطان را از شما دور گرداند.

حضرت امام خمینی رضوان الله تعالي عليه در كتاب سرّ الصّلاة كلامي را از بعض اهل معرفت و بزرگان عرفان نقل كرده‌اند كه طهور يا آب است يا خاک و آب منشأ و سرچشمه حيات است، حيات هم منشأ و اصل علم است براي مشاهدة حيّ قيوم تبارك و تعالي. خاک نيز اصل نشئة انساني است⁽²⁾. اين عبارت بسيار پرمحتوا است، انسان وقتي با آب وضو مي‌گيرد بايد بداند كه آب منشأ حيات است و حقيقت هر حياتي آب است، سرّ حيات و زندگي آب است، و اصل علم هم به همين آب برمي‌گردد چون آب منشأ حيات است و حيات منشأ علم است و علم هم منشأ مشاهدة حيّ مطلق است. ملاحظه نمایید چه ارتباط عميقي وجود دارد بين آب، حيات، علم و مشاهدة حيات مطلق و حيّ مطلق، كه

1. سوره انفال: آيه 11.
2. سر الصلاة (معراج السالکين): ص41.

خداي تبارك و تعالي است.

ما نبايد فقط تصور کنيم که وضو صرفاً شستن اعضاء به وسيله آب است و آب هم يک ماده مايع بيش نيست! بلکه اين آب منشأ‌ حيات است و حيات هم منشأ علم است و با علم است كه انسان توجّه به حيّ قيوم پيدا مي‌كند.

خداوند در قرآن کریم می‌فرماید: «وَأَنزَلْنَا مِنْ السّماء مَاءً طَهُوراً لِنُحْيِىَ بِهِ بلدة ميتاً»؛⁽¹⁾ ما از آسمان آب پاك و مطهّر فرو فرستاديم تا به وسيلة آن سرزمين‌هاي مرده را زنده كنيم، معناي ظاهريِ آية شريفه اين است كه به وسيلة آب حيات ظاهري به وجود مي‌آيد، اما بايد بدانيم اين آب منشأ حيات باطني و علم هم هست كه علم وسيله و طريقي است تا انسان با آن به حقيقت و اصل و ریشه حيات که آن موجود حيّ مطلق است پي ببرد. يا در آية شريفه ديگر «وَيُنَزِّلُ عَلَيْكُمْ مِنْ السّماء مَاءً لِيُطَهِّرَكُمْ بِه» خداوند از آسمان بر شما آب را فرو مي‌فرستد تا به وسيلة آن شما را پاك و تطهير كند و «وَيُذْهِبَ عَنكُمْ رِجْزَ الشّيطان» به وسيلة آن پليديِ شيطان را از شما دور می‌كند.

در اين آيه شريفه براي فرستادن آب از آسمان دو اثر مهم ذكر شده است، يكي «ليطهّركم به» و دوم «ليذهب عنكم رجز الشّيطان» آب طوري است كه حقيقت و باطنش پليدي‌ها و آلودگي‌ها را از بين مي‌برد. طهارت يا با آب است يا با خاك، و خاك اصل زندگيِ انسان است، «منها خلقناكم» ما شما را از خاك خلق كرديم. وجود همة انسان‌ها به خاك برمي‌گردد و انسان از خاك آفريده شده. نتيجه‌ اين است كه تحصيل طهارت يا به وسيلة وضو است يا تيمم. لازم است انسان تفكّر كند كه چه موجودي او را آفريده؟ از چه چيز آفريده؟ براي چه آفريده؟ تيمم بر خاک براي آن است که خضوع انسان بيشتر شود و تكبر را از خود دور كند. خاك اصل در ذلّت و مسكنت است. بنابراين وقتي مي‌خواهيم وضو بگيريم و يا تيمم كنيم بايد به اين نكات توجّه داشته باشيم، نگاه‌مان كه به

1. سوره فرقان، آیه 49.

آب مي‌افتد اين آية شريفة «وَيُنَزِّلُ عَلَيْكُمْ مِنْ السّماء مَاءً لِيُطَهِّرَكُمْ بِهِ وَيُذْهِبَ عَنكُمْ رِجْزَ الشّيطان» را در نظر بگيريم و توجّه کنيم كه آب مقدمه است هم براي طهارت ظاهري و هم براي طهارت باطني و پاکي از آلودگي‌هاي باطن. خداوند همة ما را اهل طهارت قرار بدهد.

45ـ آب رحمت مطلقه وجود

امام صادق(عليه السلام) فرمود:

إِذَا أَرَدتَ الطَّهَارَةَ وَالوُضُوءَ فَتَقَدَّم إِلَى المَاءِ تَقَدُّمَكَ إِلَى رَحمَةِ الله‏؛⁽¹⁾

هنگامي که مي‌خواهي وضوء بگيري به آب نزديک شو همانند آنکه به رحمت خدا نزديک مي‌شوي.

يکي از نکاتي که فرد نمازگزار هنگام وضو بايد بدان توجّه داشته باشد، خصوصيات و اسراري است که در آب نهفته است. در سورة انبياء آيه شريفه 30 مي‌فرمايد: «وَجَعَلْنَا مِنْ الْمَاءِ كُلَّ شَيْ‏ءٍ حي» از آب هر چيزي را زنده قرار داديم يعني منشأ حيات هر موجود زنده آب مي‌باشد. همانطور که حيات ظاهري نياز به آب دارد حيات باطني هم نيازمند آب است. براي اينكه قلب انسان از آلودگي‌ها و رذالت‌ها و كدورت‌ها جدا شود، از همين طريق بايد طهارت پيدا كند.

به تعبير قرآن كريم «وَيُذْهِبَ عَنكُمْ رِجْزَ الشّيطان» رفع پليدي شيطان به وسيلة آبي است كه خداوند تبارك و تعالي از آسمان نازل مي‌کند. همچنين در مورد تيمم چنانچه انسان توجّه پيدا كند به اين خاکي كه از آن افريده شده و سرانجام

1. مصباح الشريعه، ترجمه مصطفوي: ص 43.

روزي هم به آن برمي‌گردد و تبديل به همين خاك مي‌شود، اين توجّه او را براي حضور قلب در نماز آماده مي‌كند. در كتاب مصباح الشريعة روايت مفصلي از امام صادق(عليه السلام) در مورد وضو و اسرار آن نقل شده و اينكه لازم است انسان در جهات مختلفة آب توجّه كند و هر كدام را وسيلة ترقي و رسيدن به مقامي از مقامات قرار بدهد.

حضرت مي‌فرمايد: «إِذَا أَرَدتَ الطَّهَارَةَ وَالوُضُوءَ فَتَقَدَّم إِلَى المَاءِ تَقَدُّمَكَ إِلَى رَحمَةِ الله‏» وقتي مي‌خواهي وضو بگيري به سوي آب برو آن طور كه به سوي رحمت خدا مي‌روي، يعني همان اندازه‌اي كه به آب نزديك مي‌شوي احساس كن به رحمت‌ واسعة الهي نزديك شده‌اي، امام خميني; با استفاده از همين آيه شريفه وَجَعَلْنَا مِنْ الْمَاءِ كُلَّ شَيْ‏ءٍ حي مي‌فرمايند «آب رحمت اطلاقيِ وجود است» آب که منشأ حيات موجودات است يك رحمت اطلاقي و مطلقه است، تمام موجودات را فرا گرفته، از اين رو انسان وقتي مي‌خواهد وضو بگيرد، توجّه كند كه به چنين رحمتي نزديك مي‌شود، «فَإِنَّ الله تَعَالَى قَد جَعَلَ المَاءَ مِفتَاحَ قُربِهِ وَمُنَاجَاتِهِ» خداي تبارك و تعالي آب را كليد تقرّب و نزديك شدن بندگان و مناجات و راز و نياز آنها با خودش قرار داده است «وَدَلِيلًا إِلَى بِسَاطِ خِدمَتِهِ» آب را راهنماي بساط خدمتش قرار داده است. در لغت عرب «بَساط»، به فتح باء، به معناي زمين گسترده است اما «بِساط» به كسر باء به معناي آن فرشي است كه پهن مي‌كنند، يعني اگر انسان بخواهد به آن جايگاه رفيع كه قرب خداي تبارك و تعالي است دست پيدا كند كليد اين جايگاه، آب است كه مظهر رحمت خداوند تبارك و تعالي است.

«وَكَمَا أَنَّ رَحمَةَ اللهِ تُطَهِّرُ ذُنُوبَ العِبَادِ كَذَلِكَ النِّجَاسَاتُ الظَّاهِرَةُ يُطَهِّرُهَا المَاءُ لَا غَير» همانطور كه رحمت خدا گناهان بندگان را پاك مي‌كند، آب هم نجاسات ظاهري را پاك مي‌كند. در اينجا امام صادق(عليه السلام) اشاره به اين آيات شريفه مي‌فرمايند که: «وَهُوَ الّذي أَرْسَلَ الرِّيَاحَ بُشْراً بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ وَأَنزَلْنَا مِنْ السّماء مَاءً

طَهُوراً» و اين آية شريفه «وَجَعَلْنَا مِنْ الْمَاءِ كُلَّ شَيْ‏ءٍ حَىٍّ ـ فَكَمَا أَحيَا بِهِ كُلَّ شَي‏ءٍ مِن نَعِيمِ الدُّنيَا كَذَلِكَ بِرَحمَتِهِ وَفَضلِهِ جَعَلَ حَيَاةَ القُلُوبِ بالطَّاعَاتِ» همانطوري كه خداوند تمام نعمت‌هاي دنيوي را به وسيلة آب حيات بخشيده است، با فضل و رحمت خود قلوب انسان‌ها را نيز به وسيله طاعت و بندگي و عبادات حيات داده است. و به تعبیر دیگر، حیات و زندگی قلبها تنها در گرو طاعت خداوند است. این طاعات و بندگی است که موجب حیات قلبها است. «وَتَفَكَّر فِي صَفَاءِ المَاءِ وَرِقَّتِهِ وَطُهرِهِ وَبَرَكَتِهِ وَلَطِيفِ امتِزَاجِهِ بِكُلِّ شَي‏ءٍ» وقتي كه مي‌خواهي با آب وضو بگيري در جوانب مختلف اين آب تفکر کن، به صفا و زلالي آب، به رقيق بودن و عدم غلظت آن، به پاكي‌اي كه در آن وجود دارد، به برکت آن، به لطافت و ظرافت آب كه سبب مي‌شود با همة اشياء عالم امتزاج پيدا كند. «امتزج بكل شيء و في كل شيء»، با هر چيز و در هر چيز. امتزاج پيدا مي‌کند.

«وَاستَعمِلهُ فِي تَطهِيرِ الأَعضَاءِ الَّتِي أَمَرَكَ اللهُ بِتَطهِيرِهَا» و از اين آب در تطهير آن اعضايي استفاده کن كه خداوند امر به تطهير آنها کرده است و «آت بِأَدَائِهَا فِي فَرَائِضِهِ وَسُنَنِهِ» تمام آداب واجب و مستحب را در شستن صورت و دستها، به آن مقدار و به آن کيفيت و نحوه از شستن انجام بده « فَإِنَّ تَحتَ كُلِّ وَاحِدَةٍ مِنهَا فَوَائِدَ كَثِيرَةً» که در هر يك از اين آدابي كه براي تطهير اعضاء قرار داده شده فوايد زيادي وجود دارد. «فَإِذَا استَعمَلتَهَا بِالحُرمَةِ انفَجَرَت لَكَ عُيُونُ فَوَائِدِهِ عَن قَرِيب‏» اگر انسان با توجّه اين امور را درست انجام بدهد خداوند آن چشمة فوائد را بر روي او زود باز مي‌كند.

46ـ الهام گرفتن از آب در زندگي

امام صادق(عليه السلام) فرمود:

عَاشِر خَلقَ اللهِ كَامتِزَاجِ المَاءِ بِالأَشيَاء؛⁽¹⁾

با خلق خدا معاشرت کن مانند آميخته شدن آب با همه چيز.

امام صادق(عليه السلام) مي‌فرمايد: «ثُمَّ عَاشِر خَلقَ اللهِ كَامتِزَاجِ المَاءِ بِالأَشيَاء» ولو وضو مقدمه نماز است و نماز راز و نياز با خداست اما اينطور نيست كه عبادات انسان صرفاً فردي بوده و هيچ ارتباطي با ساير مردم نداشته باشد، عبادت در اسلام در عين اينكه انسان را به خدا نزديك مي‌كند و تعلّق او را به دنيا و ما سوي الله از بين مي‌برد، در عين حال او را مفيد براي جامعه هم قرار مي‌دهد. عبادتي كه فقط انسان را به خود مشغول کند اما او را آمادة خدمت و حضور در ميان بندگان خدا كه مظاهر تجلّي حق هستند نكند، اين عبادت چه اثري دارد؟ عبادت بايد آن چنان توسعة وجودي به انسان بدهد كه در همان لحظه که او به خداي تبارك و تعالي نزديك و مأنوس مي‌شود، براي حفظ همان مقام قرب و انس بتواند در

1. مصباح الشريعه، ترجمه مصطفوي: ص 64.