سلسله درس‌های آیات الاحکام / 1

«خمـس، انفال و فیء در قرآن کريم»

حضرت آيت الله حاج شیخ محمدجواد فاضل لنکرانی (دامت برکاته)
تقرير و تنظيم سید جواد حسینی‌ خواه
نشر مركز فقهى ائمّه اطهار (ع)

پيش گفتار

بسم الله الرحمن الرحيم

حمد و سپاس بی‌پایان خداوندی را که بشر را آفرید و برای هدایتش سفیرانی را برگزید و به رسالت مفتخر گردانید و درود بی‌حدّ بر پیامبر خاتم و خاندان پاکش که به آنان عالم زینت گرفت و هدایت محقق گردید و نفرین ابدی بر آنان که از این مسیر مردمان را منحرف کرده و موجب حرمان فوج عظیمی از بشریت شدند.

بی‌تردید هدایت بشر بدون امر و نهی الهی و تبعیت از آن میسّر نیست و قرآن کریم که آخرین کتاب آسمانی است و به عنوان «هدی للناس» بر قلب مطهّر رسول اکرم(ص) نازل شده، مشتمل بر بخش عمده‌ای ازاین دستورات هدایتگر است که برخی از اندیشمندان آن‌ها را پانصد آیه و بعضی حدود ششصد آیه و گروهی بیش از این احصاء کرده‌اند.

اهمیت این بخش از قرآن کریم در حدّی است که برخی از استوانه‌های علمی ما آن را به صورت مستقل تحت عنوان آیات الاحکام یا احکام القرآن تفسیر و تبیین و کتب ارزشمندی در زمینة آن تألیف کرده‌اند؛ چرا که در بین

منابع فقهی و ادله‌ای که فقیه به آن تمسک می‌جوید، قرآن مهمترین دلیلی است که مورد وفاق همة فرق اسلامی، حتی اخباریون است؛ زیرا آنان نیز در نهایت، ذهن خود را در فهم قرآن متهم و یا ناتوان می‌دانند و بدون استمداد از تفسیر و تبیین معصومین (علیهم صلوات الله) به ظواهر قرآن اعتماد نمی‌کنند.

کتاب حاضر نمونه‌ای از استمرار این سعی وافر است. استاد گرانقدر حوزه علمیه قم، حضرت آیت‌الله حاج شیخ محمدجواد فاضل لنکرانی دامت برکاته در سلسله مباحثی که در زمینة «آیات الاحکام» داشته‌اند، در سال تحصیلی 87 / 86 آیات خمس را به صورت استدلالی و علمی برای جمعی از فضلای درسشان که در دفتر مرحوم آیت‌الله العظمی فاضل لنکرانی(قده) در قم برگزار می‌شد، تبیین فرموده‌اند. این دروس پس از پیاده شدن از نوار و ویرایش مقدماتی، به قلم جناب حجت‌الاسلام سید جواد حسینی‌خواه منظم و به رشتة تحریر درآمده است و پس از بازنگری مجدد و افزودن نکات و توضیحات لازم و تکمیل مباحث و تأیید نهایی استاد معظّم، مرکز فقهی ائمه اطهار(عليهم السلام) با توجه به تقاضای جمع کثیری از فضلاء آن را به طبع رسانده و در اختیار علاقمندان قرار داده است. امید است مورد استفادة اندیشمندان حوزه‌های علمیه و مرضیّ صاحب شریعت قرار گیرد.

مرکز فقهی ائمه اطهار(عليهم السلام)
محمدرضا فاضل کاشانی
20/1/1392

بسم الله الرحمن الرحيم
الحمد لله ربّ العالمين، وصلّي الله علي محمّد وآله الطاهرين
ولعنة الله علی أعدائهم أجمعین.

اهمیت و ضرورت موضوع

از خصوصیات و ویژگی‌های قرآن کریم، جامعیت آن است. این کتاب عزیز برخلاف سایر کتب آسمانی، از جامعیت خاصی برخوردار است. آنچه را که بشر به آن نیاز دارد، در آن بیان شده است: (فيه تبيان لکل شیء). از خصوصیات این کتاب آن است که متضمّن احکام و بلکه قواعد فقهی است. در این کتاب، آیات متعدد و فراوانی وجود دارد که فقهاء در کتب فقهی به آن استدلال نموده‌اند. از این آیات، در میان اهل فن، به «آیات الاحکام» تعبیر می‌شود. در این‌که تعداد این آیات چه مقدار است نظرهای مختلف و متعددی بیان شده است، اما آنچه که باید به آن توجه کرد، آن است که هنوز برخی از آیات قرآن وجود دارد که قابلیت استدلال فقهی را دارد که فقهاء به آن تمسّک ننموده‌اند. از این رو، کنکاش در این موضوع امری است لازم و ضروری.

بحث از آيات الأحكام تأثير بسيار مهمي در فقه دارد. در يك نگاه، مي‌توان دريافت فقهايي كه در مباحث فقهي به موضوع آيات الأحكام توجّه بيشتري

داشته‌اند، بحث‌هاي فقهی آنان دقيق‌تر، عميق‌تر و گسترده‌تر است.

علاوه آن‌که مستند اوّلي و اصلي در همة امور قرآن است. از اين‌رو، طرح اين بحث لازم و ضروري به نظر مي‌رسد.

يكي از نكاتي كه والد راحل حضرت آیت‌الله العظمی آقای حاج شیخ محمد فاضل لنکرانی ـ رضوان الله تعالي عليه ـ هميشه در مورد آن تأسف مي‌خوردند، اين بود كه در حوزه‌هاي علميه‌ به صورت شايسته و بايسته، موضوع آيات الأحكام مورد توجّه قرار نمي‌گيرد. لذا، خود ايشان در مباحث فقهي، هرگاه به آية شريفه‌اي مي‌رسيدند، تأمّل زيادي کرده و نكاتي را استنباط مي‌كردند كه ما اين نكات را در كلمات ديگران، و قبل از آن نديده بوديم.

بنابراین، تردیدی نیست که فقیه لازم است تسلط کافی بر آیات مربوط به احکام و مسائل حقوقی داشته باشد و بدون آن، هیچ‌گاه استنباط صحیحی نخواهد داشت.

مباحث در این کتاب را در سه بخش و یک خاتمه دنبال می‌کنیم:

بخش اوّل: کليات و نکات مقدّماتی