پيش‌گفتار

الحمد للّه‌ ربّ العالمين على ما عرّفنا من نفسه وألهمنا من شكره وفتح لنا من أبواب العلم بربوبيّته، والصّلاة والسّلام على رسوله النبيّ المنذر الأمين وعلى آله الشموس الطالعة والسّادة الميامين واللعن على أعدائهم أجمعين.

در ميان علوم اسلامى، «فقه» از اهميّت ويژه‌اى برخوردار است؛ به طورى كه تفقّه و جستجو در مسائل دين و تحصيل آگاهى و بصيرت در آن مورد تأكيد اولياى دين و وسيله كمال، رشد و نجات انسان‌ها معرّفى شده است. از اين رو، فقها و انديشمندان حوزه دين تمام عمرشان را در آگاهى و به دست آوردن مسائل و احكام دينى صرف مى‌نمايند.

از ميان دانش‌هايى كه جنبه‌ى مقدّميت براى فقه دارند و فقيه را در استنباط و اجتهاد احكام شرعى يارى مى‌رسانند، قواعد فقهى از اهميّت بسزايى برخوردار است. بدون ترديد، مجموعه‌هايى از فروع فقهى را مى‌توان تحت عنوان يك قاعده ديد و اهل بيت (عليهم‌السلام) براى تسهيل در امر تعليم و كنجكاو كردن ذهن اصحابشان به جاى تعليم فروعات كثيره به آنها اصول كلّيه و يا به تعبير ديگر قواعد فقهيه را تعليم مى‌دادند.⁽¹⁾

1. قال الرضا (عليه السلام): «علينا إلقاء الاُصول وعليكم التفريع»؛ محمّد بن حسن حرّ عاملى، وسائل الشيعه، ج 27، ص 62، ح 52.

به عبارت روشن‌تر، نقش قواعد فقهى در حقيقت، تسهيل فراگيرى و ضبط فروع متشتّت فقهى و امكان بيشتر استحضار ذهنى در مسائل جزئى به هم مرتبط است. قواعد فقهى علاوه بر آن‌كه براى مجتهدان كارآمد است، براى مقلّدان نيز ـ در مواردى كه تطبيق آن بر مصاديق آسان باشد ـ كارآمد بوده و به مكلّف غير مجتهد اين اجازه داده مى‌شود كه حكم شرعى را با توجّه به قاعده فقهى موجود، خود بر مصاديق خارجى آن منطبق نمايد. به عنوان مثال، اگر مكلّف در صحت نماز خاصّى پس از اتمام آن شك كرد، با دانستن قاعده فراغ و تجاوز، به صحّت نماز خود حكم مى‌كند.

آغاز پيدايش قواعد فقه را مى‌توان هم زمان با تاريخ نزول آيات فقهى قرآن و تكوين شريعت دانست؛ زيرا، بسيارى از قواعد فقهى ريشه در آيات قرآن دارد؛ مانند، قاعده «لا حرج»، «نفى سبيل» و «لزوم عقد». چنان كه تدوين قواعد فقه نيز هم‌زاد تدوين فقه بوده و فقها در لابه‌لاى مباحث فقهى به تدوين آن پرداخته‌اند. ليكن با اوج‌گيرى فقه اجتهادى در ميان فقهاى شيعه، استفاده از قواعد فقهى همراه با تبيين آن قواعد رونق گرفت. به همين جهت، به مرور زمان سعى شد كه قواعد فقهى را از ميان كتاب‌هاى فقهى واصولى گردآورى و به صورت مستقل ارائه نمايند.

از آن زمان تاكنون، فقها و اصوليين ارجمند، اين راه را ادامه داده و قواعد فقهى را در كتاب‌هاى مستقلّى⁽¹⁾ مورد بحث و بررسى قرار داده‌اند؛ و در كنار تدريس علوم: فقه، اصول، تفسير و . . . قواعد فقهى نيز تدريس مى‌شود.

كتابى كه پيش رو داريد، از سلسله بحث‌هايى است كه در مورد يكى از قواعد مهم

1. به عنوان نمونه مى توان به كتاب هاى زير اشاره نمود:
«جامع الفوائد فى تلخيص القواعد»، تأليف: ابوعبداللّه  فاضل مقداد سيورى (رحمه الله)؛ «تمهيد القواعد الأصوليّة والعربيّة لتفريع فوائد الأحكام الشرعيّة»، تأليف: زين الدين بن على بن احمد عاملى (رحمه الله)؛ «القواعد الستّة عشر»، تأليف: شيخ جعفر كاشف الغطاء (رحمه الله)؛ «الأصول الأصليّة والقواعد الشرعيّة»، تأليف: سيّد عبداللّه  شبّر (رحمه الله)؛ «عوائد الأيّام»، تأليف: مولى احمد نراقى (رحمه الله)؛ «المقاليد الجعفريّة فى القواعد الإثنى عشرية»، تأليف: محمّدجعفر استرابادى (رحمه الله)؛ «عناوين الأصول»، تأليف: سيّد ميرعبدالفتّاح حسينى مراغى (رحمه الله)؛ «بلغة الفقيه»، تأليف: سيّدمحمّد بحرالعلوم طباطبائى (رحمه الله)؛ «القواعد الفقهيّة»، تأليف: سيّد محمّدحسن بجنوردى (رحمه الله)؛ «القواعد الفقهيّة»، تأليف: شيخ محمّد فاضل لنكرانى (رحمه الله)؛ و كتاب هاى ديگرى كه در همين رابطه نوشته شده اند.

فقهى با عنوان «قاعده فراغ و تجاوز» توسط استاد معظم و محقق گران‌قدر حوزه‌ى علميه قم حضرت استاد آقاى حاج شيخ محمدجواد فاضل لنكرانى«دام ظلّه العالى» در ايام ماه مبارك سال 1425 قمرى (1383شمسى) بيان شده است.

حضرت استاد در تبيين مباحث اين قاعده، آخرين نظريات موجود در بحث را به صورت مبسوط و محقّقانه بيان نموده‌اند؛ به طورى كه مباحث و تنبيهات مطرح شده در اين كتاب، نسبت به كتاب‌هاى ديگرى كه در اين موضوع نگاشته شده‌اند، از جامعيّت بيشترى برخوردار بوده و حتى برخى از مباحث آن در كتاب‌هاى گذشتگان كمتر به چشم مى‌خورد.⁽¹⁾

با توجّه به اين ويژگى و سودمند بودن مباحث و مطالب براى طلاّب، دانش‌پژوهان و ـ دانشجويان به خصوص دانشجويان رشته حقوق ـ تقرير آن از طرف استاد معظّم به عهده اين‌جانب گذاشته شد. بر اين حسن اعتماد خدا را شاكرم و از او استمداد مى‌جويم كه از عهده تكليف با سربلندى برآيم.

در تنظيم مطالب كتاب حاضر، نهايت سعى و تلاش به كار گرفته شده است تا بيان حضرت استاد به درستى تقرير شود؛⁽²⁾ با اين وجود، به مقتضاى طبيعت كار بشرى، آن را از نقص و اشتباه مصون نمى‌دانم؛ اميد است رهنمود صاحب‌نظران نيز روشنگر راهمان باشد. لازم به يادآورى است كه بحث‌هاى كتاب، به ترتيب درس‌هاى استاد گرانقدر تنظيم شده، و جز در مواردى اندك، تصرّفى در آن صورت نگرفته است؛ چه آن‌كه گاه استاد معظّم در مباحث بعد، به نكات جديدى در مورد مباحث گذشته اشاره مى‌نمودند كه ما آن نكات را به بحث‌هاى قبل و در جايگاه مناسب خود، ملحق

1. اكثر كتاب هايى كه در اين موضوع به زبان فارسى نگاشته شده اند، مباحث قاعده را در حدّ نياز، به طور خلاصه و حداكثر در 50 صفحه بيان نموده اند.

2. قابل ذكر است صوت درس هاى حضرت استاد در پايگاه اطلاع رسانى ايشان به آدرس WWW.fazellankarani.com و هم چنين دى وى دى مولتى مديا دروس قواعد فقهيه حضرت استاد موجود است؛ علاقمندان جهت اطلاع از اصل بيان حضرت استاد به صفحه دروس پايگاه اطلاع رسانى ايشان و دى وى دى فوق مراجعه فرمايند.

نموده‌ايم. علاوه بر اين، به دليل كمى وقت در ماه مبارك رمضان، و تمام نشدن مباحث، حضرت استاد مطالب پايانى كتاب ـ برخى از تنبيهات ـ را بعدا خود بدان ملحق نموده‌اند.

در نهايت بر خود لازم مى‌دانم كه از راهنمايى‌هاى حضرت استاد در تنظيم مطالب و مباحث كتاب، و تلاش‌هاى مدير محترم مركز فقهى ائمّه اطهار (عليهم‌السلام) جناب حجّت الإسلام و المسلمين آقاى حاج شيخ محمّدرضا فاضل كاشانى«دامت افاضاته»، جناب حجت الاسلام آقاى مهدى عبداللهى كه ايشان نيز بخشى از مباحث درس استاد را تقرير نموده و جزوه خود را در اختيار حقير قرار داده‌اند، و هم‌چنين از رهنمودهاى استاد و محقّق فرهيخته، عالم عامل، والد مكرّمم كه به حق مديون شيوه‌هاى تربيتى گام به گام ايشان در حيات علمى و عملى خود هستم، تشكّر و قدردانى نمايم.

اميد است كه اين تلاش مقبول درگاه خداوند متعال و مورد رضايت حضرت بقيّة اللّه‌ الأعظم«أرواحنا فداه و عجّل اللّه‌ تعالى فرجه الشريف» قرار گيرد؛ باشد كه خداوند منّان ما را از انصار و خدمتگزاران حضرتش قرار دهد.

سيّدجواد حسينى‌خواه
قم مهر 1388

كليّـات