فصل اول: اصل اوّلى عملى در اين مباحث چيست؟

چنان كه پيشتر نيز يادآور شديم، موضوع تلقيح مصنوعى امرى جديد مى باشد كه سابقه اى در زمان تشريع و حتّى فقه پيشينيان نداشته است. از اين روى در مقام بررسى حكم هر يك از اقسام تلقيح مصنوعى، چه بسا از نظر ادلّه فقهى به قطعيّت شرعى ـ اعمّ از قطع يا ظن معتبر شرعى ـ دست نيازيم، از اين روى مجبور خواهيم بود با وجود شك در حكم، به اصول عمليه روى آورده و بر اساس مبانى فقهى و اصولى خود، يكى از آن اصول عمليه را مبنا و ميزان در مقام عمل قرار دهيم.

هر چند براى دريافت چيستى و چگونگى رجوع به اصل عملى، لازم است در وهله نخست، به علم اصول فقه و مباحث اصول عمليّه، مراجعه شود، امّا با توجّه به اينكه شارع مقدس براى باب نكاح و فروج، ويژگى خاصى قائل شده و بحث تلقيح مصنوعى و مسائل آن نيز به توالد نسل و نكاح و حفظ فروج مربوط مى شود، از اين روى مناسب است پيش از طرح هر گونه بحث فقهى، در فصلى مستقل، مبنا و ديدگاه

خود را در خصوص اصل اولى در اين مباحث روشن سازيم و آن را مدخل براى مباحث بعدى، بلكه كليد حلّ بسيارى از معماهاى علمى آينده قرار دهيم.

به طور كلى در اينكه اصل عملىِ مربوط به مسائل فروج و توالد نسل چيست، دو ديدگاه عمده مطرح مى باشد.

ديدگاه نخست: اصل عملى در اين مسائل، اصالة الاحتياط است.

اين ديدگاه معتقد است شارع مقدّس براى باب نكاح و فروج و همچنين انساب اهميت شايانى قائل است و براى آن كه تداخل نسب صورت نگيرد و به تزلزل بنيان خانواده و جوامع منجر نشود، دستور به احتياط داده است. از اين روى، بر اساس اين ديدگاه، در موارد شك در حكمِ مسائل مربوط به باب فروج و نكاح ـ و از آن جمله مسائل تلقيح مصنوعى ـ اصل اوّلى اصالة الاحتياط است، كه بر اساس آن بايد در موارد شك در حكم شرعى احتياط كرده و در حكم به جواز توقّف نماييم.

ديدگاه دوم: اصل عملى در اين مسائل، اصالة البرائه است.

بر اساس اين ديدگاه، در تمام شبهات حكميّه تحريميّه، چه در باب نكاح و چه ساير ابواب فقهى، اصل اولى برائت است، هم برائت عقلى و هم برائت شرعى. بر اساس اين ديدگاه، لازم است در موارد شك در حكم برخى از شكل هاى تلقيح مصنوعى، حكم به جواز صادر كنيم. به عنوان نمونه، اگر قرار دادن نطفه را در رحم زن اجنبيه مصداق زناى محرّم ندانستيم و در حرمت آن شك كرديم و دليلى بر حرام بودن آن نيافتيم، بايد به اصالة البرائه شرعى و عقلى تمسّك كرده و به جواز آن

حكم كنيم. بدين ترتيب دايره اين موضوع تا آنجا گسترش پيدا مى كند كه حتّى بتوان حكم كرد به جواز قرار دادن نطفه برادر در رحم خواهرش، بوسيله ابزار ; زيرا اگر گفتيم كه اصل اولى اصالة البرائه عقلى و نقلى است، همه اين موارد را شامل خواهد شد.

براى دستيابى به ديدگاه مورد قبول، به بيان ادلّه مربوط به هر يك از اين دو ديدگاه، نيز مناقشه ها و اشكال هاى آنها مى پردازيم، تا به نتيجه نهايى برسيم.

ادلّه ديدگاه اول يا اصالة الاحتياط

صاحبان اين ديدگاه براى اثبات لزوم اجراى اصل احتياط در مسائل باب نكاح و فروج، دو دليل عمده اقامه مى كنند.

دليل اول: مذاق شرع

برخى از فقهاء اين طور تعبير كرده اند كه در باب نكاح و توالد نسل و وطى به شبهه و به طور كلّى در باب فروج، مذاق شريعت بر احتياط است. از اين روى لازم است در موارد شك در حكم شرعى، اصل اوّلى را اصالة الاحتياط بدانيم و بر طبق آن عمل كنيم.

اشكال دليل اول

بر اين دليل از سه جهت اشكال و ايراد وارد است:

اشكال اول: معلوم نيست كه مذاق شريعت بر لزوم احتياط است يا بر رجحان آن ؟

به عبارت ديگر، كلمات فقهاء در اين مورد مختلف است و از آن فهميده نمى شود كه آنها مذاق شرع را بر لزوم و وجوب احتياط

مى دانند، يا بر رجحان آن. همين مقدار كه مذاق شريعت مجمل است، در ردّ اين دليل كفايت خواهد كرد.

اشكال دوم: به نظر مى رسد بيشتر كلمات فقهاء ظهور در رجحان احتياط دارد نه لزوم آن. و البته پر واضح است كه در همه جاى فقه، احتياط رجحان دارد، اما در باب فروج و دماء و نكاح و اولاد اين احتياط آكد و شديدتر است، اما كسى تصريح به وجوب نكرده است.

از بحث هاى بسيار مهم كه متأسفانه در فقه و اصول به صورت پراكنده به آن پرداخته شده و لازم است به صورت مستقل مورد بررسى قرار گيرد، آن است كه آيا در باب نكاح و فروج و دماء و اموال، احتياط جنبه لزومى پيدا مى كند؟ به عبارت ديگر، بحث در اين است كه در همه موارد شبهات حكمى و موضوعى، ما مى توانيم به اصالة الحل و اصل برائت عقلى و نقلى مراجعه نماييم، امّا آيا در اين ابواب، اين اصل به اصالة الاحتياط انقلاب پيدا مى كند، گويى اصالة الحليّة تخصيص خورده است و اجماع يا روايت خاصى بر اين تخصيص وجود دارد؟ يا اينكه در اين ابواب احتياط مقدارى اكد و شديدتر از ساير موارد است و هيچگاه عنوان وجوب يا لزوم را ندارد، بلكه بر همان اصل مطلوبيّت و حسن خود باقى است؟

براى دريافت هر چه بهتر اين مطلب، لازم است كلمات فقهاء و روايات وارده در اين خصوص را مورد بررسى قرار دهيم.

الف. كسانى كه تصريح به وجوب احتياط در باب فروج نموده اند.

ـ فاضل آبى در كشف الرموز:

طريقة الاحتياط تقتضي ألاّ يتهجّم على استباحة الفروج إلاّ

بيقين.⁽¹⁾

علاّمه حلّى در تذكرة الفقهاء:

... والفروج تجب الاحتياط فيها⁽²⁾.

فخر المحقّقين در ايضاح الفوائد:

... لأنّ إباحة الفروج مبنيّة على الاحتياط⁽³⁾.

محقّق ثانى در جامع المقاصد:

وحكم الفروج مبنيّ على كمال الاحتياط⁽⁴⁾.

... ولشدّة الاحتياط في الفروج⁽⁵⁾.

مع أنّ الفروج مبنيّة على الاحتياط التامّ⁽⁶⁾.

... ولمّا كان النكاح موضع الاحتياط في نظر الشارع لما عهد شرعاً من كمال عناية الشارع بالاحتياط في الفروج⁽⁷⁾.

محقّق ثانى در رسائل:

فإنّ الفروج مبنيّة على الاحتياط التامّ⁽⁸⁾.

شهيد ثانى در الروضة البهية:

ومراعاة الاحتياط في الفروج المبنيّة عليه ...⁽⁹⁾

فاضل هندى در كشف اللثام:

... لوجوب الاحتياط في الفروج⁽¹⁰⁾.

1. كشف الرموز 2: 173 .

2. تذكرة الفقهاء (طبع قديم) : 597 .

3. ايضاح الفوائد 3 : 165 .

4. جامع المقاصد 1 : 326 .

5. همان 4 : 303 .

6. همان 6 : 128 .

7. همان 13 : 12 .

8. رسائل المحقق الكركي 1 : 219 .

9. الروضة البهية 5 : 335 .

10. كشف اللثام 7 : 116 .

البته همو در محل ديگرى از كتاب فرموده است:

لكنّ الاحتياط في الفروج مطلوب⁽¹⁾.

محدث بحرانى در الحدائق الناضرة:

... مع وجوب الاحتياط في الفروج، لأنّ حِلّ الفروج أمر توقيفيّ فيتوقّف على النصّ، وبدونه ينتفي لأصالة عدم الحلّ، ولا تكفي في الخروج عدم القطع بالمحرّم ; لأنّه مبنيّ على كمال الاحتياط⁽²⁾.

سيد محمّد جواد عاملى در مفتاح الكرامة:

مع وجوب الاحتياط في الفروج⁽³⁾.

سيد على طباطبائى در رياض المسائل:

... والاحتياط في الفروج⁽⁴⁾.

شيخ انصارى در كتاب النكاح:

فيجب الاقتصار في الفروج ـ المبني أمرها على الاحتياط بحكم العقل و النقل ـ على المتيقّن⁽⁵⁾.

... لوجوب الاقتصار في الفروج ـ المبنيّ على الاحتياط - على المتيقّن⁽⁶⁾.

سيد محسن حكيم در مستمسك:

... الإنباء على ما اشتهر من لزوم الاحتياط في الفروج⁽⁷⁾.

1. همان 8 : 130 .

2. الحدائق الناضرة 2 : 326 .

3. مفتاح الكرامة 7 : 331 .

4. رياض المسائل 11 : 17 .

5. كتاب النكاح: 78 .

6. همان : 250 .

7. مستمسك العروة الوثقى 14 : 223 .

محقّق بجنوردى در القواعد الفقهيّة:

... ولذا جعل الشارع وجوب الاحتياط في الشبهات البدوية في باب الفروج مثل وجوب الاحتياط في الشبهات البدوية من باب الدماء، لكثرة الاهتمام بهذين البابين⁽¹⁾.

إنّ الأصل الحكميّ بحسب طبعه الأوّلي هي الحليّة لو لم يكن مخصّصاً بالإجماع على الاحتياط في باب الفروج في الشبهات المصداقيّة، والأصل الموضوعي حاكم عليه مطلقاً⁽²⁾.

در دليل العروة الوثقى آمده است:

وربما يقال ـ كما عن المحقّق النائيني : إنّ أصالة الحلّ غير جارية في الأموال، بل اللازم هو الاحتياط، كالدماء والفروج، وقد قرب ذلك بالقاعدة المعروفة عنه أنّ كلّ حكم ترخيصيّ علّق على أمر وجوديّ فمع عدم إحراز ذلك الأمر يلزم الحكم بالعدم⁽³⁾.

محقّق خوانسارى در جامع المدارك مى فرمايد:

... للزوم الاحتياط في أمر الفرج⁽⁴⁾.

ب. كسانى كه احتياط در فروج را به نحو رجحان و اولويت ذكر كرده اند.

شهيد اول در غاية المراد:

1. القواعد الفقهية 3 : 36 .

2. همان 4 : 337 .

3. دليل العروة الوثقى 1 : 203 .

4. جامع المدارك 4 : 123 .

... بل الاحتياط في الفروج أولى⁽¹⁾.

محقق ثانى در جامع المقاصد:

بر خلاف مطالب قبل كه از او نقل شد، درهمين كتاب او آمده است:

... ولأنّ الاحتياط في الفروج هو المطلوب⁽²⁾.

البتّه مى توان كلمه «مطلوب» را بر وجوب نيز حمل كرد.

شهيد ثانى در روض الجنان:

وينبغي مراعاة الاحتياط في مواضع الاشتباه حفظاً لحرمة الفروج والأنساب⁽³⁾.

شهيد ثانى در مسالك الافهام:

... وإن كان الاحتياط في الفروج أولى⁽⁴⁾.

البتّه وى در مسالك الأفهام عبارت هاى ديگرى دارد كه از آنها وجوب احتياط استظهار مى شود، مانند:

... إنّ الفروج مبنيّة على الاحتياط⁽⁵⁾.

محقّق اردبيلى در مجمع الفائدة و البرهان:

والاحتياط في الفروج مطلوب للشّارع، كما هو المشهور⁽⁶⁾.

محدّث بحرانى در الحدائق الناضرة:

وإن كان الاحتياط في الفروج أولى⁽⁷⁾ .

1. غاية المراد 3: 41.

2. جامع المقاصد 12 : 340.

3. روض الجنان 1 : 208.

4. مسالك الأفهام 7 : 403.

5. همان 9 : 288.

6. مجمع الفائدة البرهان 1 : 144.

7. الحدائق الناضرة 24 : 63.

الاحتياط سيّما في الفروج مطلوب.⁽¹⁾

محقّق نراقى در رسائل و مسائل:

ولكنّ الاحتياط في الأحكام والأخذ بما هو أقرب إلى النجاة في مسائل الحلال والحرام سيّما في أحكام الفروج أمر مطلوب عند الشارع.⁽²⁾

محقّق نجفى در جواهر الكلام:

... ضرورة كونه في الفروج و الأنساب التي يطلب فيها الاحتياط.⁽³⁾

خصوصاً في أمر الفروج المأمور بشدّة الاحتياط فيها.⁽⁴⁾

وخصوصاً في الفروج المطلوب فيها شدّة الاحتياط.⁽⁵⁾

المؤيّدة بالعمومات والاحتياط، خصوصاً في الفروج.⁽⁶⁾

وقاعدة الاحتياط في الفروج التي لا يجب مراعاتها أوّلاً.⁽⁷⁾

ألا إنّك قد عرفت شدّة رجحان الاحتياط في الفروج .... لكن قد عرفت أنّ الاحتياط في الفروج ممّا لا ينبغي تركه.⁽⁸⁾

شيخ انصارى در مكاسب:

بقي الكلام في وجه جعل الإمام (عليه السلام) الاحتياط في النكاح هو

1. همان 24 : 156 .

2. رسائل و مسائل 2 : 115 .

3. جواهر الكلام 22 : 277 .

4. همان 24 : 207 .

5. همان 29 : 135 .

6. همان 29 : 278 .

7. همان 30 : 178 .

8. همان 30 : 300 .

إبقاؤه دون إبطاله، مستدلاًّ بأنّه يكون منه الولد، مع أنّ الأمر في الفروج ـ كالأموال ـ دائر بين المحذورين، و لا احتياط في البين.⁽¹⁾

بحر العلوم در بلغة الفقيه:

... مع ما دلّ على تأكّد الاحتياط في الفروج.⁽²⁾

... مع أولويّة الفروج بالاحتياط من غيرها.⁽³⁾

محقّق داماد در كتاب الصلاة:

فعليه لا بدّ من الرجوع إلى الأدلّة العامّة الدالّة على حليّة كلّ شيء عند عدم تماميّة ما يستدلّ به للزوم الاحتياط في الفروج والأموال ونحوها.⁽⁴⁾

از كلمات والد محقّق (قدس سره) در الاجتهاد و التقليد، ص 200، الطلاق والمواريث ،ص 190، و النكاح ،ص 61 ـ از مجموعه تفصيل الشريعة، شرح تحرير الوسيله حضرت امام خمينى (قدس سره) ـ و القواعد الفقهية ص 481، استفاده مى شود كه احتياط در باب فروج شدّت حسن را دارد. برخى از كلمات ايشان به شرح زير است.

و من المحتمل أن يكون الوجه في اعتباره فيه هي شدّة حسن الاحتياط في الفروج.

فالوجه فيه أنّ الفروج يكون المطلوب فيها شدّة الاحتياط.

1. كتاب المكاسب 3 : 357 .

2. بلغة الفقيه 2 : 209 .

3. همان 3 : 271 .

4. كتاب الصلاة 2 : 61 .