مقدمه

1. تلقيح مصنوعى چيست؟

تلقيح در لغت به معانى زير بكار رفته است:

1- گشن دادن، مايه خرماى نر را به درخت خرماى ماده داخل كردن تا بارور گردد.

2- داخل كردن مايه آبله در بدن براى جلوگيرى از سرايت آن

3- مايه زدن، واكسن زدن (مطلقا)

4- (امص) مايه كوبى⁽¹⁾

يكى از كاربردهاى رايج اين لفظ، داخل كردن نطفه مرد در تخمك زن است كه دو شكل دارد: طبيعى و مصنوعى.

در شرايط طبيعى و عادى، براى توليد نسل، عمل لقاح بين منى (اسپرماتوزوئيد) مرد و تخمك (اوول) زن، در رحم و از راه آميزش و مقاربت جنسى و به صورت طبيعى، صورت مى گيرد، بدون آن كه در ايجاد اين لقاح، ابزار و واسطه اى اضافى مورد استفاده قرار گيرد. به اين شكل از توليد نسل «لقاح طبيعى» گفته مى شود.

امّا گسترش روز افزون دانش پزشكى اين امكان را به وجود آورده كه عمل لقاح بين اسپرم و تخمك، بتواند از شكل طبيعى و عادى خود

1. دكتر محمّد معين، فرهنگ فارسى.

خارج شده و راه هاى غير طبيعى نيز پيدا كند، به طورى كه باردارى و توليد نسل، براى كسانى كه نمى توانند يا نمى خواهند از راه طبيعى بارور شوند، با بهره گيرى از امكانات و ابزار مختلف، امرى كاملا ممكن شده است.

بنابر اين، «تلقيح مصنوعى» عبارت است از پيوند دادن ميان اسپرم مرد و تخمك زن، از طريق آلات پزشكى و يا هر وسيله ديگر، غير از مقاربت و نزديكى جنسى، به منظور بارورى و توليد نسل.

تلقيح مصنوعى به دو شكل كامل و ناقص انجام مى شود. تلقيح مصنوعى كامل آن است كه پرورش و انعقاد اسپرم مرد و تخمك زن در داخل دستگاه صورت گيرد، كه در اين صورت طفل متولد شده را كودك آزمايشگاهى مى نامند.

تلقيح مصنوعى ناقص از طريق جايگزينى مصنوعى اسپرم در داخل رحم صورت مى گيرد، تا همه يا بخشى از مراحل پرورش جنين در داخل رحم انجام پذيرد.

در اين نوشتار هر گونه لقاح غير طبيعى ميان اسپرم مرد و تخمك زن، براى باردارى را «تلقيح مصنوعى» ناميده ايم.

بنابر اين، اگر اسپرم مرد يا تخمك زن را به وسيله داروهاى خوراكى يا استعمال خارجى تقويت كنند، تا لقاح آن دو بهتر صورت گيرد، ديگر بدان تلقيح مصنوعى گفته نمى شود و از دامنه اين بحث خارج است; چه مسأله جواز تقويت اسپرم يا تخمك به وسيله دارو، مورد نزاع و اختلاف فقهاء نيست و همه فقهاء جواز آن را مورد تصريح قرار داده اند. آنچه محل بحث و نزاع ميان فقهاء است، لقاح به شيوه غير طبيعى مى باشد،

يعنى نطفه و تخمك زن و شوهر، يا اجنبى و اجنبيه را با هم تركيب كنند و تركيب اين دو سبب به وجود آمدن يك نوزاد شود.

شايان ذكر است، در شيوه هاى نوين پزشكى، براى رفع مشكل نازايى بعضى از خانم ها، عمل هاى مختلف جراحى وجود دارد كه روى رحم يا اعضاى تناسلى آنها، به صورت باز يا داخلى صورت مى گيرد. همچنين، براى تقويت قدرت بارورى نطفه مرد، جراحى هاى مختلفى وجود دارد.

همه اين موارد نيز از دامنه بحث اين نوشتار خارج است و به موضوع «تلقيح مصنوعى» مربوط نمى شود.

2. محورهاى كلى بحث در تلقيح مصنوعى

در تلقيح مصنوعى به طور كلى، در دو محور بحث مى شود:

محور نخست: بررسى و تعيين حكم تكليفى اقسام تلقيح مصنوعى.

در اين محور درباره حكم شرعى صورت هاى مختلف تلقيح مصنوعى، و جواز يا حرمت هر يك، بحث مى شود.

از جمله بحث هاى مهم فقهى و حقوقى كه از جهاتى به اين محور مربوط مى شود، موضوع اهداء جنين مى باشد. در اهداء جنين يا اهداء رحم، نطفه مرد و تخمك همسر او را، در خارج يا در رحم زن صاحب تخمك، مورد لقاح قرار مى دهند، و بعد از تكوين جنين، چون رحم اين زن توانايى نگهدارى اين جنين را ندارد، آن را در رحم زن ديگر قرار مى دهند.

محور دوم: بحث درباره حكم وضعى و آثار حقوقى مترتّب بر تلقيح مصنوعى.

به عبارت ديگر، فارغ از اينكه قائل به جواز يا عدم جواز هر يك از شكل هاى تلقيح مصنوعى باشيم، جنين متولّد شده از اين راه، حكمش چيست؟ مثلاً فرزند كيست؟ پدر و مادر او چه كسانى هستند؟ از چه كسى ارث مى برد ؟ و ...

لازم به ذكر است كه بخش عمده اين نوشتار به محور اول، يعنى حكم تكليفى تلقيح مصنوعى، اختصاص دارد، ولى به تناسب مباحث و موضوعات، به بيان حكم جنين و فرزند تكوّن يافته نيز مى پردازيم.

3. ترسيم اجمالى شكل هاى مختلف تلقيح مصنوعى

از آنجا كه نابارورى و عدم توانايى زوجين در توليد مثل، عوامل و علل متفاوتى مى تواند داشته باشد، بسته به اين عوامل، شكل تلقيح مصنوعى نيز فرق مى كند و علم پزشكى امروز به اين توان علمى دست يافته است كه ديگر هيچ زن و شوهرى نباشند كه نتوانند فرزند داشته باشند. از اينجاست كه روش ها و اقسام مختلف تلقيح مصنوعى پديد مى آيد و شكل هاى مختلف آن نمود پيدا كرده و منتظر پاسخ هاى فقهى و قانونى هستند.

از منظرهاى گوناگون، براى تلقيح مصنوعى مى توان تقسيم بندى هاى مختلفى ارائه كرد.

در يك تقسيم بندى كلى، تلقيح مصنوعى بر دو قسم مى باشد:

الف. تلقيح با نطفه يا اسپرم شوهر

ب. تلقيح با نطفه يا اسپرم مرد بيگانه (اجنبى)

و يا از نظر حقوقى و فقهى مى توان آن را به دو قسم زير تقسيم كرد:

الف. تلقيح ناشى از نكاح، بدون دخالت نطفه بيگانه، كه خود آن به صورت هاى مختلف قابل تقسيم است.

ب. تلقيح ناشى از غير نكاح، با دخالت نطفه بيگانه، كه آن را به دو نوعِ تلقيح عمدى و تلقيح غير عمدى تقسيم مى كنند.

پر واضح است كه هر يك از تقسيمات فوق براى جايى است كه نابارورى از طرف مرد باشد، اما اگر علت نابارورى، نبودن تخمك (اوول) از طرف زن باشد، شكل تلقيح فرق خواهد كرد.

با تلفيق هر يك از تقسيم هاى فوق، و با عنايت به عوامل مختلف نازايى و نابارورى زن و شوهر، صورت ها و فرض هاى زير، مهم ترين اقسام تلقيح مصنوعى را در يك نمودار منطقى ترسيم مى كند.

1. ايجاد لقاح ميان نطفه شوهر و تخمك همسر شرعى او

1.1. انجام لقاح در داخل رحم آن زن و باقى ماندن جنين در رحم او تا زمان زايمان

1.2. انجام لقاح در داخل رحم زنى ديگر، و انتقال جنين به رحم زن صاحب تخمك

1.3. انجام لقاح در داخل رحم زنى ديگر و باقى ماندن جنين در رحم او تا زمان زايمان

1.4. ايجاد لقاح در خارج رحم و انتقال جنين به داخل رحم همسر مرد

1.5. ايجاد لقاح در خارج رحم و انتقال جنين به داخل رحم زنى ديگر

1.6. ايجاد لقاح در خارج رحم و باقى ماندن جنين در آنجا تا لحظه تولد

2. ايجاد لقاح ميان نطفه مرد و تخمك همسر ديگرش و قرار دادن آن در رحم همسر اول كه تخمك نداشته است.

3. ايجاد لقاح ميان نطفه شوهر و تخمك زنى ديگر (براى جايى كه علت نابارورى عدم توليد تخمك (اوول) در رحم زن باشد)

3.1. ايجاد لقاح ميان آن دو در داخل رحم همسر مرد

3.2. ايجاد لقاح در داخل رحم زن بيگانه، كه آن دو فرض دارد:

3.2.1. باقى ماندن جنين در رحم زن بيگانه تا زمان تولد

3.2.2. انتقال جنين به رحم همسر مرد

3.3. ايجاد لقاح در خارج رحم، كه آن سه فرض دارد:

3.3.1. ادامه حيات جنين در رحم همسر مرد

3.3.2. ادامه حيات جنين در رحم زن اجنبيه

3.3.3. ادامه حيات جنين در خارج رحم به طور كامل

4. ايجاد لقاح ميان نطفه مرد و زنى كه با يكديگر نسبت همسرى ندارند (تلقيح ناشى از غير نكاح)

4.1. آن زن همسر قانونى مردى ديگر است و علت نابارورى از شوهر اوست. اين صورت خود دو فرض دارد:

4.1.1. هويّت مرد نطفه دهنده مشخص است.

4.1.2. هويّت مرد نطفه دهنده مشخص نيست.

4.2. آن زن دريافت كننده نطفه همسر كسى نيست.

4.2.1. مرد نطفه دهنده شوهر زنى ديگر است كه علت نابارورى آن زن است. اين همان شكل شماره (3) مى باشد.

4.2.2. زن و مرد هيچ كدام ازدواج نكرده اند و همسرى ندارند.

4.2.2.1. هويّت هر يك از زن و مرد شناخته شده است.

4.2.2.2. هويّت يكى از آنها معلوم است.

4.2.2.3. هويّت هيچ يك معلوم و مشخص نيست.

5. شكل هاى نادر الوقوع و فرضى:

5.1. ايجاد لقاح ميان نطفه حيوانات ديگر و تخمك زن

5.2. ايجاد لقاح ميان نطفه مرد و تخمك حيوانات

5.3. ايجاد لقاح ميان نطفه به دست آمده از گياهان و تخمك زن

و....

البته نمودار فوق، دربرگيرنده تمامىشقوق و فرض هاى بحث نمى باشد، بلكه هر يك از عناوين اصلى اين نمودار، مى تواند فرض هاى ديگرى نيز دارا باشد كه در اينجا نيامده است.

به عنون مثال در عنوان اصلى (1) كه زن و مرد همسر قانونى يكديگر هستند، فقط بر اين فرض پيش رفته ايم كه شوهر اين زن در هنگام لقاح زنده باشد، اما ممكن است اين سؤال مطرح شود كه لقاح بين نطفه مرد با تخمك زن، پس از فوت مرد و در ايام عده زن چه حكمى دارد؟ فرض كنيد مرد در زمان حياتش، نطفه خود را گرفته و آن را به بانك اسپرم بسپارد تا در يك شرايط خاص، نگهدارى كنند. سپس بعد از فوت او، در زمانى كه همسرش در عدّه وفات است، نطفه را در رحم او قرار دهند. البته اين مسأله مبتنى بر فرع فقهى ديگرى است كه آيا با فوت شوهر، زوجيّت ملغى شده و از بين مى رود، يا اينكه زوجيّت بعد از فوت شوهر، تا زمانى كه زن در عدّه اوست، ملغى نمى شود.

به هر حال، اين نمودار توانسته مهم ترين و رايج ترين شكل هاى تلقيح مصنوعى را كه امروزه مطرح است، شامل باشد; زيرا برخى از

فرض هايى كه در اينجا نيامده، آنقدر نادر هستند كه انجام آنها فقط در سطح آزمايشگاهى و علمى ممكن و متصوّر است و آن طور كه بايد رواج عرفى نيافته اند.

در اين نوشتار، به نسبت اهميت و ميزان رواج هر يك از شكل هاى ذكر شده، و نيز شاخص بودن و محور بودن آن شكل براى فرض هاى ديگر، به روش انتخابى عمل كرده و به بررسى فقهى آنها پرداخته ايم.

بخش اول: مسائل فقهى تلقيح مصنوعى

بررسى استدلالى حكم تكليفى شكل هاى مختلف تلقيح مصنوعى