نقد محقّق خوئي بر علم اجمالي به تحريف قرآن

محقّق خوئی پس از بيان دليل علم اجمالي به تحريف در قرآن کريم در مقام نقد آن نوشته است:

إنّ وقوع التحريف في القرآن، مانع من العمل بالظواهر، لاحتمال كون هذه الظواهر مقرونة بقرائن تدلّ على المراد، وقد سقطت بالتحريف؛

وقوع تحریف در قرآن کريم از عمل به ظواهر قرآن مانع است؛ چرا که ممکن است ظواهر قرآن با قرائنی همراه باشد که بر مراد شارع دلالت کند و آن قرائن با تحریف از بین رفته باشد.

اين بيان نشان‌دهنده آن است که ایشان علم اجمالي به تحريف در قرآن را باور ندارند؛ چرا که چنين علمي مانع حجّيت ظواهر قرآن است.

ایشان در ادامه بهترین دلیل بر عدم تحریف را روایات امامان معصوم و امر ایشان به رجوع به قرآن دانسته و مي‌فرماید:

والجواب منع وقوع التحريف في القرآن، وقد قدّمنا البحث عن ذلك، وذكرنا أنّ الروايات الآمرة بالرجوع إلى القرآن بأنفسها شاهدة على عدم التحريف، وإذا تنزّلنا عن ذلك فإنّ

. همان.

مقتضى تلك الروايات هو وجوب العمل بالقرآن، وإن فرض وقوع التحريف فيه. ونتيجة ما تقدّم أنّه لابدّ من العمل بظواهر القرآن، وأنّه الأساس للشريعة، وأنّ السنّة المحكية لا يعمل بها إذا كانت مخالفة له؛

در مباحث گذشته دربارۀ عدم تحریف قرآن سخن گفتیم و یادآور شدیم روایاتی که به رجوع به همین قرآن موجود امر مي‌کنند، نشان‌دهندة تحریف نشدن همین قرآن موجود هستند؛ بر فرض آن‌که بگوییم روایات دالّ بر عدم تحریف این قرآن نیست، لکن بر وجوب عمل به آن دلالت دارند؛ هرچند فرض نماییم قرآن موجود در دست ما تحریف شده باشد. در نتیجه، باید بگوییم ما ناچار به عمل به ظواهر قرآن هستیم و قرآن اساس شریعت است و روایاتی که مخالف با قرآن باشد مردود است.

بر فرض پذيرش تحريف و عدم دلالت روايات بر عدم تحريف قرآن کريم، روایاتی که در آن ائمّه به رجوع به قرآن و عمل به آن، امر کرده‌اند، به يقين، بر وجوب عمل به ظواهر همین قرآن دلالت دارند؛ چرا که فرمان امامان معصوم‌ به عنوان حجّتِ اَقوا، بر علم اجمالي مقدّم است؛ به گونه‌اي که اگر چنين حجّتي وجود

. البيان فى تفسير القرآن، ‌ص 271.

نداشت، علم اجمالي مانع حجّيت ظواهر قرآن بود.

تحليل ديدگاه محقّق خوئي

سخن محقّق خویی در صورتی صحيح است که بگوییم تحریف قرآن در زمان خود ائمّه صورت گرفته باشد و اين درست نيست؛ زيرا، اولاً: تحريف در آن زمان با وجود امامان معصوم بعید است؛ ثانياً: ائمّه به رجوع و عمل به قرآنی امر کرده‌اند که در زمان حیاتشان در دست مردم بوده است.

اما اگر کسي ادّعا کند تحريف قرآن کريم پس از زمان ائمّه اتّفاق افتاده است، ديگر نمي‌توان به روایاتی که دالّ بر وجوب عمل به قرآن است، مراجعه و عمل کرد؛ زيرا، مراد امامان معصوم مراجعه به قرآن موجود در زمان خودشان بوده، نه قرآنی که ادّعای تحریف آن بعد از زمان امامان است. از اين رو، نسبت به تحريف بعد از زمان ائمّه معصومين ‌تا به امروز ساکت است.

چرایی ورود روایات تحریف در مصادر حدیثی

از نکاتي که در قرآن کريم نسبت به يهودي‌ها و مسيحيان مطرح شده، مسأله تحريف کتاب آنان يعني تورات و انجيل به وسيله آن‌ها

. البيان فى تفسير القرآن، ص 271.

است؛ از اين رو، يهود و نصاري پیوسته به دنبال آن بودند که قرآن کريم را کتابی تحریف شده معرّفی، مسلمانان را به تحریف قرآن متّهم کنند. بی‌گمان تحریف قرآن در زمان پيامبر ممکن نبود؛ زيرا، آن حضرت از تمام جزئيات آيات مطلع بودند؛ اما نسبت به زمان بعد از پيامبر يهود بر تحريف قرآن اصرار داشت و چنين ادّعايي را يکي از راه‌هاي مقابله با اسلام مي‌دانست. به همين جهت، روايات مربوط به وقوع تحريف در قرآن مجيد به کتاب‌هاي شيعه و سني وارد شد.

عدّه‌اي اعتقاد دارند تحريف قرآن در گذر زمان و پس از پیامبر اتفاق افتاده است؛ زیرا، در زمان پيامبر مکرّم اسلام قرآن از سوی پیامبر املا شده و ديگران آن را مي‌نوشتند؛ افراد ديگری نيز از آن استنساخ مي‌کردند؛ ضمن آن‌که بسیاری از اصحاب آيات قرآن کريم را حفظ مي‌کردند. بنابراین، به طور عادي، امکان تحریف در زمان پیامبر نبوده است.

تنافي علم اجمالي به تحريف با عدم ذکر آن از سوي امامان

آخرين نقدي که بر نظريه علم اجمالي به وقوع تحريف در قرآن کريم وارد است و از نقدهاي گذشته دقيق‌تر است، اين مي‌باشد که اگر در زمان امامان معصوم تحريفي در قرآن روي داده بود،

هرآينه حضرات معصومين آن را نقل مي‌نمودند؛ اين که ائمّۀ معصومين حتي يک مورد تحريف قرآن را بيان ننموده‌اند، با علم اجمالي به تحريف قرآن ناسازگار است. ‌البته آنچه در برخي از روايات اشاره شده است مبني بر آن که: «أما الکتاب فحرّفوه وأمّا السنّة فقتلوه»، مراد از آن، تحريف معنوي و تفسير به رأي است که در مباحث پيشين به طور مبسوط مورد بحث و بررسي قرار گرفت و بطلان آن مورد اتّفاق شيعه و اهل سنّت است.

از دیدگاه امامیه در زمان حیات ائمّه هیچ گونه تحریفی در قرآن کريم واقع نشده است؛ حتی به اندازة یک «واو» و یا «فاء». زيرا، اگر تحريفي روي مي‌داد به طور قطع، امامان معصوم به آن اشاره کرده بودند. پس، در زمان آن‌ها به مدت دویست و شصت سال قرآن مجيد از تحريف مصون بوده است و اعتقاد ما بر اين است که مصونيت قرآن کريم تا قيامت ادامه خواهد داشت.

. البرهان في تفسير القرآن، ج ‏1، ص20: «‏ثم قال أبو جعفر: «أما الكتاب‏ فحرفوا، وأما الكعبة فهدموا، وأما العترة فقتلوا، وكل ودائع الله نبذوا، ومنها فقد تبرءوا». به نقل از: مختصر بصائر الدرجات، ص 90.

---

فهرست مطالب

مقدمه	9
مقدمه	11
پيش‌گفتار	15
تحریف در لغت	15
تحریف در اصطلاح	16
اقوال فريقين در تحريف قرآن کريم	19
اقسام تحريف از نگاه محقّق خوئي(رحمه‌الله)	19
قسم اول: تحریف معنوی	20
نقد قسم اول تحريف (تحريف معنوي)	22
قسم دوم: نقصان يا زيادة در حروف يا حرکات قرآن	24
قسم سوم: کم يا زياد شدن يک يا چند کلمه با تحفّظ بر قرآن	26
نقد آيت‌الله فاضل لنکرانی(قدس‌سره) به ديدگاه محقق خوئي(رحمه‌الله)	29
قسم چهارم: کم و زياد شدن يک آيه يا سوره با تحفّظ قرآن نازل‌شده بر پیامبر اکرم(صلی‌الله‌علیه‌وآله)	31
قسم پنجم: تحريف به زياده در قرآن	33
قسم ششم: تحريف به نقيصه	35
نسبت‌دهي اعتقاد اماميه به تحريف قرآن	36
ديدگاه شیخ صدوق(رحمه‌الله)	37
ديدگاه شيخ مفيد(رحمه‌الله)	40
ديدگاه سيّد مرتضي(رحمه‌الله)	46
ديدگاه شيخ طوسي(رحمه‌الله)	53
ديدگاه علاّمه طبرسي(رحمه‌الله)	56
ديدگاه علاّمه حلي(رحمه‌الله)	57
ديدگاه محقّق ثاني(رحمه‌الله)	57
ديدگاه سيّد نورالله تستري(رحمه‌الله)	58
ديدگاه شيخ بهايي(رحمه‌الله)	59
ديدگاه مقدّس بغدادي (شیخ محسن اعرجی(رحمه‌الله))	60
ديدگاه فاضل توني(رحمه‌الله)	61
دیدگاه فیض کاشانی(رحمه‌الله)	62
ديدگاه بلاغي(رحمه‌الله)	68
ديدگاه صاحب وسائل(رحمه‌الله)	69
چرایی متهم شدن امامیه به اعتقاد به تحریف	70
قائلين به تحريف از علماي اماميه	76
1. سليم بن قيس هلالي	76
جايگاه سليم بن قيس نزد اماميه	84
ديدگاه اماميه دربارة کتاب سليم	85
2. فضل بن شاذان	93
3. محمّد بن حسن صفّار	98
اعتبار کتاب بصائر الدرجات	105
4. فرات کوفي	106
5. محمّد بن مسعود عيّاشي	110
عياشي از نگاه دانشمندان رجال	110
بررسي روايات دال بر تحريف در تفسير عيّاشي	111
6. علي بن ابراهيم	117
7. شیخ کلینی(رحمه‌الله)	120
ادلّه عدم تحريف قرآن	129
دليل يکم: آيات قرآن	130
اوّل: ‌آيه نهم سوره حجر	130
ديدگاه علامه طباطبايي	131
نقد‌هاي وارد بر دلالت آيه نهم سوره حجر	135
دوم: آیات 41 و 42 سورة فصّلت	172
معناي اجمالي آيات	172
بيان استدلال	175
نقد و اشکالات نوری طبرسي(رحمه‌الله) بر آيه	178
ديدگاه حاجي نوری(رحمه‌الله) در معناي آيه	193
نقد معناي ارائه شده از سوي حاجي نوري(رحمه‌الله)	193
بيان يک نکته‏ تفسیری	195
سوم: آيه 32 سوره توبه	196
چگونگي دلالت آيه بر عدم تحريف قرآن	196
مناقشه در استدلال به آيه بر عدم تحريف قرآن	198
دلیل دوم: استدلال به اوصاف قرآن	201
ديدگاه علاّمه طباطبايي(رحمه‌الله)	202
صفت يکم: فصاحت و بلاغت قرآن	205
صفت دوم: عدم تنافی و اختلاف بین آیات قرآن	206
صفت سوم: عمومیت تحدّی	207
صفت چهارم: اصول کلّی حاکم بر نقل سرگذشت انبیاء(علیهم‌السلام)	209
صفت پنجم: تصریح قرآن به مواردی از فتنه‌ها و حوادث آینده	210
صفت ششم: اتّصاف به اوصافی زیبا و پاکیزه چون نورو ...	211
صفت هفتم: ذکر الله بودن	212
نقد آیت‌الله فاضل لنکرانی(قدس‌سره) بر دیدگاه علاّمه طباطبايي(رحمه‌الله)	215
اشکال آيت‌الله جوادي آملي (دام ظلّه) بر نقد آيت‌الله فاضل(رحمه‌الله)	216
نقد ديدگاه آيت‌الله جوادي آملي(دام‌ظله)	217
اشکال آيت‌الله جوادي آملي(دام‌ظله) بر استدلال علامه(رحمه‌الله)	217
پاسخ اشکال آيت‌الله جوادي آملي(دام‌ظله)	218
ادامه نقد آيت‌الله جوادي آملي(دام‌ظله)	220
پاسخ به نقد آيت‌الله جوادي آملي(دام‌ظله)	222
روایات فریقین بر تحریف قرآن و مسأله نسخ تلاوت	225
روایات مذکور در کتاب کافی	225
خلاصه و جمع‌بندي مطالب	234
نقدی ديگر بر روايات دالّ بر تحريف	235
بررسی مصحف امير المومنين(علیه‌السلام)	238
نکته اول: اختلاف از جهت تأويل و تفسير آيات	239
نکته دوم: اختلاف از جهت ترتيب سور و آيات	241
نکته سوم: عدم اراده آيات مصطلح	244
مصحف فاطمه زهرا(علیها‌السلام)	244
بررسي روايات وارد در رابطه با مصحف فاطمه زهرا(علیها‌السلام)	247
محدَّث بودن ائمّه(علیهم‌السلام)	261
امامان(علیهم‌السلام)، مؤیَّد به روح	273
بررسي روايات تحريف در کتب اهل سنت	277
مورد اول: آيه رجم	278
مورد دوم: تعداد حروف قرآن	281
مورد سوم: روايت مسند احمد	282
مورد چهارم: از دست رفتن مقدار زيادي از قرآن	283
مورد پنجم: تعداد آيات سوره احزاب	283
مورد ششم: تغيير آيه 56 سوره احزاب	284
مورد هفتم:‌ حذف سوره‌اي از قرآن با تعداد آيات برابر سوره توبه	284
مورد هشتم: کاستي آيات سوره احزاب و توبه	287
موارد دیگر از تحریف در کتب اهل سنت	293
نقد روایات تحریف اهل سنت	296
سخن بلاغي(رحمه‌الله) در نقد آيه رجم	297
توجيهات اهل سنت پيرامون روايات تحريف	303
تجزيه و تحليل نسخ تلاوت	304
استدلال اهل سنّت به آيه 106 بقره بر نسخ تلاوت قرآن و نقد آن	308
ديدگاه علاّمه طباطبايی(رحمه‌الله) دربارة آيه 106 بقره	317
نقد ديدگاه علامه طباطبايي(رحمه‌الله)	319
استدلال اهل سنّت به آيه 101 نحل بر نسخ تلاوت و نقد آن	319
ناسازگاري نسخ تلاوت با قرآن کريم	323
مخالفت نسخ تلاوت با سنّت پیامبر(صلی‌الله‌علیه‌وآله)	326
سخن برخي از اهل سنت دربارة بطلان نسخ تلاوت	330
علّت تعصّب اهل سنّت به مسأله نسخ تلاوت‌	333
تحریف قرآن از دیدگاه دانشمندان اصول	335
علم اجمالي به وقوع تحريف در قرآن کريم	335
ديدگاه آخوند خراساني(رحمه‌الله)	336
نقد دیدگاه آخوند خراساني(رحمه‌الله)	339
ديدگاه محقّق اصفهاني(رحمه‌الله)	341
نظر آخوند خراساني(رحمه‌الله) در عدم جريان اصالة‌ الظهور نسبت به آيات الأحکام و اشکال آن	343
نقد ديدگاه محقّق اصفهاني(رحمه‌الله)	345
نقد محقّق خوئي(رحمه‌الله) بر علم اجمالي به تحريف قرآن	347
تحليل ديدگاه محقّق خوئي(رحمه‌الله)	349
چرایی ورود روایات تحریف در مصادر حدیثی	350
تنافي علم اجمالي به تحريف با عدم ذکر آن از سوي امامان(علیهم‌السلام)	351

فهرست منابع و مصادر

ـ القرآن الکریم.

1. ابن أبي زينب، محمد بن ابراهيم، الغيبة للنعماني، تهران، نشر صدوق‏ چاپ اول، 1397ق.

2. ابوحيان اندلسي، محمد بن يوسف، البحر المحيط في التفسير، بيروت، دارالفکر،1420ق.

3. اردبيلى، محمد بن على، جامع الرواة و إزاحة الاشتباهات عن الطرق و الأسناد، بیروت، دار الأضواء.

4. اصفهانی نجفی، محمّد حسین، مجد البيان في تفسير القرآن، قم، مؤسسة البعثة، 1408ق.

5. آلوسى، سيد محمود، روح المعاني في تفسير القرآن العظيم، بیروت، دارالكتب العلمية‏، 1415 ق.‏

6. انصاری، مرتضی بن محمّد امین، فرائد الأصول، قم، مجمع الفكر الاسلامي، چاپ نهم، 1428 ق.

7. بحرانى، هاشم بن سليمان‏، البرهان فی تفسیر القرآن، تهران، بنياد بعثت، 1416ق.‏

8. بروجردی، محمد تقی، نهاية الأفکار، تقریر درس آيت‌الله العظمي ضیاءالدین عراقی، قم، مؤسسة النشر الإسلامی.

9. بلاغی ربعی، حسین، آلاء الرحمان، قم، مؤسسة البعثة، الطبعه الاولی،1420ق.

10. تبريزى، موسى بن جعفر، أوثق الوسائل في شرح الرسائل، قم، کتبی نجفی، چاپ اول، 1369 ق.

11. تونى، عبدالله بن محمد، الوافية في أصول الفقه‏، قم، مجمع الفكر الاسلامي‏، چاپ دوم‏.

12. جوادی آملی، عبدالله، نزاهت قرآن از تحریف، قم، مرکز نشر اسراء، تحقیق علی نصیری، چاپ اوّل، 1386ش.

13. حاکم نیشابوری، المستدرک، تحقیق: عبدالرزاق مهدی، بيروت، دارالکتب العربی، 1429ق.

14. حرّ عاملی، محمّد بن حسن، تفصیل وسائل الشیعه إلی تحصیل مسائل الشريعة، قم، مؤسسة آل البيت لإحیاء التراث، چاپ اول، 1409 ق.

15. حسكاني، عبيد الله بن عبد الله، شواهد التنزيل لقواعد التفضيل، تهران، مجمع إحياء الثقافة الإسلامية التابعة لوزارة الثقافة و الإرشاد الإسلامي،1411ق.

16. حلّى، حسن بن يوسف بن مطهر اسدى، أجوبة المسائل المُهَنائية، قم، چاپخانه خيام، 1401 ‍ق.

17. حلى، حسن بن يوسف، رجال العلامة الحلي، قم، منشورات الرضي.

18. خراساني، محمّد کاظم، درر الفوائد في الحاشية على الفرائد، تهران، موسسة الطبع والنشر التابعة لوزارة الثقافة و الارشاد الاسلامی، 1410ق.

19. خراساني، محمّد کاظم، كفاية الأصول، قم، مؤسسة آل البیت لأحیاء التراث، چاپ اول، 1409 ق.

20. خویی، سید ابوالقاسم، البیان فی تفسیر القرآن، قم، موسسه احياء آثار الامام الخوئي‏، چاپ اول، 1384ش.

21. خوئي، سيد ابوالقاسم، معجم ‏رجال ‏الحديث و تفصيل طبقات الرواة، قم، مركز نشر الثقافة الإسلامية، 1372ش.

22. زمخشرى، محمود، الكشّاف عن حقائق غوامض التنزيل، بیروت، دارالکتاب العربی، 1407ق‏.

23. السجستانی، عبد الله بن سلیمان بن الاشعث، المصاحف، بيروت، دار البشائر الاسلامية، چاپ دوم، 1432.

24. سيّد مرتضي، الذخيرة فی علم الکلام، تحقیق لسید احمد الحسینی، قم، موسسة النشر الاسلامی، 1411ق.

25. سیوطی، جلال الدین، الاتقان فی علوم القرآن، سعید المندوب، لبنان، دار الفکر، الطبعة الاولی، 1416ق.

26. سيوطي، جلال الدين، الدر المنثور فی تفسیر المأثور، قم، مکتبة آية الله مرعشی، چاپ اول، 1404 ق.

27. شاطبی، ابواسحاق، الموافقات، مصر، چاپخانه رحمانیه.

28. شوشتري، نور الله، مصائب النواصب، تحقیق قیس العطار، قم، منشورات دلیل ما، چاپ دوم، 1429 ق.

29. الشیبانی، احمد بن محمد بن حنبل، مسند احمد بن حنبل، بيروت، دارالفکر، الطبعة الثانية، 1414 ق.

30. شيخ صدوق‏، اعتقادات الإمامية، قم، كنگره شيخ مفيد، 1414 ق‏.

31. شيخ صدوق، من لا يحضره الفقيه، قم، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم‏، 1413 ق‏.

32. شیخ مفید، محمد بن محمد بن نعمان، أوائل المقالات فی المذاهب و المختارات، بيروت، دار المفيد للطباعة والنشر والتوزيع، چاپ سوم، 1414ق.

33. صفار، محمّد بن حسن، بصائر الدرجات فی فضائل آل محمد، قم، مکتبة آية الله مرعشی النجفی، چاپ دوم، 1404ق.

34. طباطبايى، سيد محمد حسين، الميزان في تفسير القرآن، قم، دفتر انتشارات اسلامى جامعه‏ مدرسين حوزه علميه قم‏، 1417 ق.

35. طبرانی، سلیمان بن احمد، کتاب الدعاء، ریاض، مکتبة الرشد-ناشرون، 1429ق.

36. طبرسى، احمد بن على، الإحتجاج على أهل اللجاج، مشهد، نشر مرتضی، چاپ اول، 1403 ق.

37. طبرسي، فضل بن حسن، مجمع البيان فى تفسير القرآن، تهران، انتشارات ناصر خسرو، چاپ سوم، 1372ش.

38. طبرسي، فضل بن حسن، مجمع البيان فی تفسیر القرآن، بیروت، دارالفکر، 1414ق.

39. طوسى، محمد بن الحسن، تهذيب الأحكام، تهران، دار الكتب الإسلاميه‏، 1407 ق.

40. طوسى، محمد بن حسن‌، کتاب الخلاف، قم، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسين حوزه علميه قم‌، 1407 ه‍ق‌.

41. طوسی، محمّد بن الحسن، التبیان فی التفسیر القرآن، بیروت، مؤسسة الاعلمی للمطبوعات.

42. طيب عبدالكريم‏، التفسير القرآنى للقرآن، بیروت، دار الفكر العربي، چاپ اول‏.

43. عسقلانی، ابوالفضل احمد ابن علی، لسان المیزان، بیروت، مؤسسه الاعلمی للمطبوعات،1390ق.

44. عياشى، محمد بن مسعود، كتاب التفسير، تهران، چاپخانه علميه‏،1380.

45. فاضل لنکرانی، محمّد، مدخل التفسیر، قم، مرکز فقه الائمة الاطهار، 1428ق.

46. فاضل لنکراني، محمّد، معتمد الأصول، تقرير درس سید روح الله موسوی (امام خمینی)، تهران، موسسه تنظيم و نشر آثار امام خميني، چاپ اول، 1420 ق.

47. فخر رازي، محمّد بن عمر، مفاتیح الغیب، بيروت، دار احياء التراث العربي‏، چاپ سوم، 1420ق‏.

48. فرات كوفى، فرات بن ابراهيم‏، تفسير فرات الكوفى، تهران‏، سازمان چاپ وانتشارات وزارت ارشاد اسلامى‏، 1410 ق‏.

49. فیض کاشانی، ملا محسن، الصافی فی التفسیر القرآن، تحقيق: حسين اعلمى، تهران، انتشارات الصدر، چاپ دوم، 1415ق.

50. فیض کاشانی، ملا محسن، علم الیقین فی اصول الدین، قم، انتشارات بیدار،1400ق.

51. قرطبي، محمّد بن احمد، الجامع لاحکام القرآن، تهران، انتشارات ناصرخسرو، 1364ش.

52. قمى، ابوالقاسم بن محمد حسن، القوانين المحكمة في الأصول، قم، احياء الكتب الاسلاميه‏،1430 ق.

53. قمى، على بن ابراهيم‏، تفسير القمي، قم، دار الكتاب‏، 1363ش.

54. کاظمی خراسانی، محمد علی، فوائد الاصول، تقریر درس میرزا محمدحسین نائینی، قم، مؤسسة النشر الإسلامی، چاپ اول، 1376ش.

55. مامادو کارامبیری، موقف الرافضة من القرآن الکریم، بی‌تا، بی‌جا، مکتبة بن تيمية.

56. مجلسى، محمّد باقر، مرآة العقول في شرح أخبار آل الرسول، تهران، دار الكتب الإسلامية، 1404 ق.

57. مشكينى اردبيلى، ابوالحسن، كفاية الاصول (با حواشى مشكينى)، قم، لقمان، چاپ اول، 1413 ق.

58. مظفر، محمدرضا، اصول الفقه، قم، مؤسسة النشر الإسلامی، چاپ پنجم، 1430ق.

59. معرفت، محمّدهادی، التمهید فی علوم قرآن، قم، منشورات ذوی القربی.

60. معرفت، محمّد هادی، تاریخ قرآن، تهران، انتشارات سمت.

61. منتظری، حسینعلی، نهاية الاصول، تقریر درس آیت‌الله العظمی سيد حسین طباطبائی بروجردی، تهران، نشر توکل، الطبعة الاولی، 1415 ق.

62. نیشابوری، مسلم بن حجاج، صحيح مسلم بشرح النووی، بيروت، دارالکتب العلمية، الطبعة الاولي، 1421ق.

63. نیشابوری، مسلم بن حجاج، صحیح مسلم، بيروت، دار ابن حزم، 1416ق.

64. هلالى، سليم بن قيس، ‏كتاب سليم بن قيس الهلالي، قم، الهادى، 1405ق. ‏

65. واسطي بغدادي، احمد بن حسين، الرجال، محقق: محمّدرضا حسينى، قم، دار الحديث‏، چاپ اول، ‏1364ش.

66. واعظ بهسودی، سید سرور، مصباح الأصول، تقریر درس آیت‌الله العظمی سید ابوالقاسم موسوی خوئی، قم، موسسة إحياء آثار الامام الخوئي، چاپ اول، 1422ق.

67. واعظ بهسودی، سید سرور، مصباح الأصول، تقریر درس آیت‌الله العظمی سید ابوالقاسم موسوی خوئی، قم، مكتبة الداوري، چاپ پنجم، 1417 ق.

68. وحيد بهبهانى، محمدباقر بن محمد اكمل، الرسائل الأصولية، قم، موسسه العلامه المجدد الوحيد البهبهاني، چاپ اول، 1416ق.